دولتهای غربی درباره تصمیم ایران در سال ۲۰۰۳ برای کوچکسازی طرح آماد اطلاعات قابلتوجهی در اختیار داشتند، اما نتوانستند بر سر اینکه آیا کار هستهای نظامی پس از آن ادامه یافته است یا نه، به توافق برسند. جامعه اطلاعاتی ایالات متحده که در سال ۲۰۰۵ با اطمینان بالا نتیجه گرفته بود که «ایران مصمم است سلاح هستهای توسعه دهد»، مسیر خود را عوض کرد و در برآورد اطلاعات ملی ۲۰۰۷ (NIE) چنین ارزیابی کرد: «ما با اطمینان بالا قضاوت میکنیم که در پاییز ۲۰۰۳، تهران برنامه سلاح هستهای خود را متوقف کرد» و نیز «با اطمینان متوسط ارزیابی میکنیم که تهران تا اواسط ۲۰۰۷، یعنی زمانی که این برآورد تکمیل شد، برنامه سلاح هستهای خود را از سر نگرفته بود».a بریتانیا، فرانسه، آلمان و اسرائیل ارزیابی میکردند که تلاش هستهای پس از ۲۰۰۳ ادامه یافته است، هرچند در مقیاسی کوچکتر و بدون تصمیمی برای ساخت سلاح هستهای. آنان در اینکه برنامه آماد متوقف شده بود تردیدی نداشتند، اما مقامهای اطلاعاتی این کشورها اغلب میگفتند که باور ندارند کل برنامه سلاح هستهای پایان یافته باشد.b به این دیدگاه که این NIE وضعیت واقعی را بازتاب نمیداد، گزارش نهایی آژانس بینالمللی انرژی اتمی در دسامبر ۲۰۱۵ درباره «ارزیابی نهایی مسائل حلنشده گذشته و جاری مربوط به برنامه هستهای ایران» نیز دامن زد؛ گزارشی که تصریح میکرد برخی کارهای مربوط به سلاح هستهای پس از ۲۰۰۴ ادامه داشته است، اما برای پس از ۲۰۰۹ هیچ شاهدی در اختیار نداشت، در حالی که همزمان میپذیرفت که هرگز نتوانست برنامه هستهای ایران را صلحآمیز تأیید کند.c اسناد آرشیو هستهای از ارزیابیهای اروپایی و اسرائیلی پشتیبانی میکنند که برنامه سلاح هستهای پس از ۲۰۰۳ ادامه یافته بود، اما بدون آن تصمیم کلیدی برای ساخت واقعی سلاح هستهای. این یک بُعد مهم است، اما تنها مؤلفه حیاتیِ یک تعریف فراگیرتر از برنامه سلاح هستهای نیست؛ موضوعی که در فصل ۱۵ درباره آن بحث خواهد شد.
برآورد اطلاعات ملی ۲۰۰۷ همچنین با اطمینان بالا قضاوت کرد که «از پاییز ۲۰۰۳، ایران پروژههای پژوهش و توسعهای با کاربردهای تجاری و نظامی متعارف را پیش میبرد - برخی از آنها نیز برای سلاح هستهای کاربرد محدودی داشتند». با این حال، هرچند این نکته میتواند بهصورت یک «راه گریز» برای مشکل آشکاری که از خوانش مستقیمِ توقفنکردنِ مجددِ برنامه سلاح هستهای ایران برمیخیزد عمل کند، باید دشواری تعریف اینکه دقیقاً چه چیزی در زمینه یک برنامه پنهانِ سلاح هستهایِ متوقفشده «کاربرد محدود» به شمار میآید را به رسمیت شناخت. در عمل، توقف یک برنامه سلاح هستهای چه معنایی دارد، وقتی همزمان کارهای محدودی که برای برنامه سلاح هستهای مفیدند جریان دارند؟ برای آنکه یک پیشرفت مهم ساخته شود، چند دستاورد محدود لازم است، و هرگونه پیشرفت چگونه اندازهگیری میشود؟ همچنین باید بیش از پیش نگران بود که این ارزیابی فقط آن بخشی را دربر گرفته است که ایرانِ پس از آماد تشخیص داده بود میتوان آن را با دقت، اما بهطور امن، زیر یک داستان پوششیِ غیرنظامی یا نظامی متعارف ادامه داد. تکلیف کارهایی که ممکن بود از دید پنهان بمانند چه میشود، کارهایی که هیچ کاربرد غیرنظامی یا نظامی متعارف نداشتند، و کارهایی که در عوض میتوانستند بهطور ماهرانه بهعنوان تلاشهای پنهانیِ سلاح هستهای استتار شوند؟
در یک بازنگری مفصل درباره NIE 2007 که بهوسیله وَن وَن دایپن، یکی از نویسندگان/هماهنگکنندگان اصلی آن، انجام شد، او راهی برای تفسیر این وضعیت پیشنهاد میکند:d
«برنامه سلاح هستهای متوقف شد و همچنان متوقف ماند، اما برای آنکه ایران اگر در آینده تصمیم گرفت برنامه سلاح هستهای را از سر بگیرد، بتواند چنین کند، در چارچوب همین توقف تصمیم گرفت برخی کارهای «محدود» و «پژوهشمحور» را ادامه دهد یا از سر بگیرد تا چند شکاف فنی را پُر کند و تخصص مرتبط را حفظ کند.»
این تفسیر بهعنوان توصیفی از برنامهای که عملیات بزرگِ ساخت سلاح هستهای را متوقف کرده، اما در عین حال خود را برای جهشی دوباره و ساخت آنها آماده میکند، قابلقبول به نظر میرسد. با این حال، به نظر نمیرسد این تفسیر از چالشهای تحلیلیِ بهکاربردن واژههایی مانند «محدود» بگریزد، بهویژه وقتی این واژهها بر فعالیتها یا دستاوردهایی اطلاق میشوند که سالها بعد نیز ادامه یافتهاند. و بهکاربردن واژه «متوقفشده»، که عمدتاً قرار بود به مجموعهای نامعین از فعالیتهای مهم در سال ۲۰۰۳ اشاره کند - دستکم در عرصه عمومی - توصیفی بیش از حد سیاهوسفید از وضعیت پس از آماد است. تفسیر وَن دایپن نمیپذیرد که ارائه موجود در NIE غیرمحرمانه ۲۰۰۷ در معرض سوءبرداشتهای عظیم بوده است.
در نهایت، با این همه، تحلیل او تفسیر معقولی از حقایقی ارائه میدهد که در سال ۲۰۰۷ شناخته شده بود و نشان میدهد که لازم است تلاشهای هستهای ایران پس از آماد بهتر تعریف شوند.
یادداشتهای ضمیمه
- دفتر مدیر اطلاعات ملی، National Intelligence Estimate - Iran: Nuclear Intentions and Capabilities، نوامبر ۲۰۰۷، https://www.dni.gov/files/documents/Newsroom/Reports%20and%20Pubs/20071203_release.pdf.
- مصاحبههای آلبرايت با مقامهای اطلاعاتی این چهار کشور، متمرکز بر سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲.
- مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، Final Assessment on Past and Present Outstanding Issues regarding Iran’s Nuclear Programme، GOV/2015/68، ۲ دسامبر ۲۰۱۵، https://www.iaea.org/sites/default/files/gov-2015-68.pdf.
- Vann H. Van Diepen (2021)، «Reevaluating the ‘Externals’ and ‘Internals’ of the 2007 Iran Nuclear NIE»، Intelligence and National Security، ۱۱ ژانویه ۲۰۲۱، جلد ۳۶، شماره ۲، صص. ۱۷۶ تا ۲۰۷، https://doi.org/10.1080/02684527.2021.1857073.