برنامه غنی‌سازی لیزری

در اواخر ۲۰۰۳، در برابر انبوه شواهد آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ایران ناچار شد بخش‌های کلیدی برنامه پنهان غنی‌سازی لیزری خود را آشکار کند؛ برنامه‌ای که مقر آن در لشکرآباد بود، هرچند ایران همچنان پیوند آن را با طرح آماد انکار می‌کرد (نگاه کنید به شکل A8.1). غنی‌سازی لیزری عموماً فرایندی بسیار دشوار برای تسلط یافتن شمرده می‌شود، اما ایران به‌سبب کمک گسترده خارجی و تدارکات غیرقانونیِ فناوری، تجهیزات و مواد کلیدی در این برنامه پیشرفت کرد.

ایران بعدتر به آژانس گفت که چهار قرارداد اصلی با تأمین‌کنندگان خارجی برای غنی‌سازی ایزوتوپ اورانیوم با لیزر داشت که بر پایه جداسازی ایزوتوپ با لیزرِ بخار اتمی (AVLIS) و جداسازی ایزوتوپ با لیزرِ مولکولی (MLIS) بود. ایران این کمک را با استفاده از شبکه‌های تدارکاتی خود برای خرید لیزر و دیگر تجهیزات کلیدی تکمیل کرد.² نخستین همکاری به دهه ۱۹۷۰ و یک کارشناس آمریکایی بازمی‌گشت، اما آن کمک با انقلاب ۱۹۷۹ متوقف شد. در دهه ۱۹۷۰، ایران همچنین فناوری و تجهیزات غنی‌سازی لیزری را از آلمان به‌دست آورد. با این حال، نخستین تلاش‌های جدی با همکاری چین در ۱۹۹۱ آغاز شد؛ همکاری‌ای که شامل تجهیزات و موادی بود که در اصل برای مرکز پژوهش هسته‌ای تهرانِ سازمان انرژی اتمی ایران در نظر گرفته شده بود. مهم‌ترین قرارداد برای لشکرآباد، قرارداد روسیِ چهارم بود. در ۱۹۹۸، ایران با نهادهای روسی قراردادی امضا کرد تا اطلاعات مربوط به AVLIS را به‌دست آورد و تجهیزات لازم برای یک تأسیسات پایلوتِ اعلام‌نشده در لشکرآباد را تأمین کند.

سازمان انرژی اتمی ایران ظاهراً بازیگر اصلی در دو یا سه قرارداد نخست لیزری بود. مرکز پژوهش فیزیک (PHRC) بخشی ویژه برای غنی‌سازی لیزری داشت؛ بنابراین می‌توانست از قرارداد چینیِ دهه ۱۹۹۰ و کارهای در حال انجامِ سازمان انرژی اتمی بهره‌مند شده باشد، یا به‌صورت جایگزین، می‌توانسته شریک پنهان و همکار آن باشد.³

به‌نظر می‌رسد طرح آماد همراه با سازمان انرژی اتمی در قرارداد روسی نقش داشته باشد؛ این برداشت بر پایه جدولی از طرح آماد است که در زیرِ شکل A8.2 آمده و یک «قرارداد خارجی» را فهرست می‌کند. با این حال، بدون یک اعلام صادقانه از سوی ایران، دقیقاً روشن نیست چه کسی چه کاری انجام داده است. از داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی می‌دانیم که محسن فخری‌زاده دست‌کم سه بار در سال‌های ۱۹۹۸، ۲۰۰۰ و ۲۰۰۱ به روسیه سفر کرد.⁴ در سفرهای ۱۹۹۸ و ۲۰۰۱، او به‌همراه جمشید سبّاغ‌زاده، رئیس پروژه AVLIS در لشکرآباد، بود؛ بنا بر گفته یک مقام پیشین بلندپایه نزدیک به آژانس. سبّاغ‌زاده طرف ایرانیِ قرارداد غنی‌سازی لیزری در برابر طرف روسی بود.

طبق قرارداد روسی، مؤسسه یفریموف سن‌پترزبورگ (NIIEFA)، بخشی از ROSATOM، یک محفظه خلأ بزرگ را تحویل داد که ۵ متر طول و ۱ متر قطر داشت و به چند قطعه تجهیزات تشخیصی و پمپ‌های دیفیوژن مجهز بود تا خلأ بسیار بالا را درون محفظه ایجاد کند.

تأمین‌کننده روسی همچنین آموزش و مستندات لازم را ارائه کرد. قرارداد چهارم تحویل سیستمی را تصریح می‌کرد که می‌توانست سطح غنی‌سازی ۳٫۵ تا ۷ درصد را تولید کند و «در نخستین سال پس از نصب، تولید واقعیِ دست‌کم ۵ کیلوگرم محصول» داشته باشد.⁵ کارشناسان آژانس ارزیابی کردند که اگر کل بسته تجهیزات تحویل داده می‌شد، سامانه قرارداد چهارم می‌توانست اورانیوم با غنای بالا (HEU، بیش از ۲۰ درصد) تولید کند، هرچند در مقادیر بسیار اندک.⁶ محفظه خلأ AVLIS چند ویژگی ویژه برای جداسازی HEU داشت، از جمله یک تله یونی برای استخراج ناخالصی‌های یونی و افزایش بازده HEU، و یک مجموعه جمع‌آورنده که برای نرخ عبور نسبتاً پایین HEU طراحی شده بود. به‌گفته یک مقام ارشد نزدیک به آژانس، برای تولید مقدار قابل‌توجهی اورانیوم با درجه تسلیحاتی، یعنی HEU با غنای بالاتر از ۹۰ درصد، دست‌کم شش محفظه از این نوع لازم بود.

در مقطعی، ایالات متحده از قرارداد روسی آگاه شد و برای متوقف کردن آن وارد عمل شد. در نتیجه فشار آمریکا، دولت روسیه تصمیم گرفت برای دست‌کم بخشی از تجهیزات، به‌ویژه یک لیزر بخار مس، لیزرهای رنگینه‌ای، برخی قطعات جمع‌آورنده و منابع تغذیه، مجوز صادرات به تأمین‌کننده روسی ندهد. با این حال، ناتوانی در دریافت مجوز صادرات برای لیزرهای ساخت روسیه، ایران را متوقف نکرد. جدا از این چهار قرارداد، ایران از شبکه‌های تدارکاتی خارج از کشور خود برای جست‌وجوی کالاهای مورد نیاز برنامه‌های غنی‌سازی لیزری‌اش در اروپا و شاید ایالات متحده استفاده کرده بود، به‌ویژه لیزرهای بخار مس و لیزرهای رنگینه‌ای. افزون بر این، در چارچوب یک قرارداد لیزریِ پیشین، چین در اوایل دهه ۱۹۹۰، ۵۰ کیلوگرم فلز اورانیوم طبیعی را به‌طور پنهانی تأمین کرده بود؛ ماده‌ای که قرار بود به‌عنوان خوراک آزمایش‌های غنی‌سازی لیزری AVLIS استفاده شود، اما ایران این واردات را طبق الزامات توافق پادمان خود به آژانس اعلام نکرده بود.⁷ ایران همچنین تفنگ‌های پرتو الکترونی را از روسیه و چین به‌دست آورد که برای استفاده در یک برنامه AVLIS در نظر گرفته شده بود.

طبق اعلام‌های ایران به آژانس، ایران لیزرهای بخار مس و لیزرهای رنگینه‌ایِ پیش‌تر واردشده را در ۲۰۰۲ همراه با محفظه خلأ بزرگ در لشکرآباد نصب کرد. شاید این موضوع با آغاز زیرپروژه نیمه‌صنعتی در جدول شکل A8.2 مطابقت داشته باشد. ایران در مجموع چهار نوبت با فلز اورانیوم تأمین‌شده از چین کار آزمایشی انجام داد و بین اکتبر ۲۰۰۲ تا ژانویه ۲۰۰۳ در مجموع ۵۰۰ گرم اورانیوم را وارد فرایند کرد و به سطح غنی‌سازی ۰٫۸ درصد رسید.⁸

در چارچوب تلاش برای پنهان‌کردن فعالیت‌هایش در لشکرآباد، ایران در مه ۲۰۰۳ تجهیزات را برچید، هرچند خود لیزرها را برنچید، و این تجهیزات را همراه با فلز اورانیوم به سایت هسته‌ای کرج منتقل کرد.

یادداشت‌ها

1. این بخش جانبی بر پایه David Albright and Serena Kelleher-Vergantini، «Lashkar Ab’ad: Iran’s Unexplained Laser Enrichment Capabilities»، Institute for Science and International Security، ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۳، https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/Lashkar_Abad_29July2013.pdf نوشته شده است. همچنین نگاه کنید به Albright and Kelleher-Vergantini، «Update on Lashkar Ab’ad: Iran’s Laser Enrichment Capabilities»، Institute for Science and International Security، ۲۴ فوریه ۲۰۱۴، https://isis-online.org/isis-reports/detail/update-on-lashkar-abad-irans-laser-enrichment-capabilities/8 و نیز متن برنامه جامع اقدام مشترک، که کار ایران بر غنی‌سازی لیزری اورانیوم را برای ده سال ممنوع کرد.
2. برای خلاصه‌ای از این قراردادها، نگاه کنید به David Albright, Andrea Stricker, and Houston Wood، Future World of Illicit Nuclear Trade: Mitigating the Threat، Institute for Science and International Security، ۱ اکتبر ۲۰۱۳، https://isis-online.org/isis-reports/detail/future-world-of-illicit-nuclear-trade-mitigating-the-threat/.
3. David Albright, Paul Brannan, and Andrea Stricker، «The Physics Research Center and Iran’s Parallel Military Nuclear Program»، Institute for Science and International Security، ۲۳ فوریه ۲۰۱۲، http://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/PHRC_report_23February2012.pdf. همچنین صفحه وب مؤسسه با عنوان PHRC Reports را ببینید: http://isis-online.org/phrc.
4. سند داخلی کاری آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره برنامه ادعایی تسلیحاتی ایران، بدون تاریخ.
5. Director General, IAEA, Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran, GOV/2004/60, ۱ سپتامبر ۲۰۰۴، پیوست، ص. ۸، http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2004/gov2004-60.pdf.
6. Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran, GOV/2004/60.
7. Director General, IAEA, Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran, GOV/2003/75, ۱۰ نوامبر ۲۰۰۳، http://www.iaea.org/Publications/Documents/Board/2003/gov2003-75.pdf؛ و Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran, GOV/2004/60.
8. Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran, GOV/2003/75؛ و Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Islamic Republic of Iran, GOV/2004/60.