Bellingcat چندین حادثه پرمخاطب را شناسایی کرده که در آن مقامهای امارات متحده عربی خسارت را کوچکنمایی کردهاند، ماهیت رهگیریها را نادرست توصیف کردهاند و در برخی موارد، اصابتهای موفق پهپادهای ایرانی به این کشور را تأیید نکردهاند.
بررسی بیانیههای رسمی نشان میدهد روایت عمومی همیشه با آنچه از طریق منابع باز قابل مشاهده است همخوانی ندارد. این وضعیت در حالی رخ میدهد که امارات با حملات هوایی پیوسته به زیرساختهای غیرنظامی و اقتصادی روبهروست؛ حملاتی که تصویر این کشور بهعنوان قطب امن جهانی برای کسبوکار و گردشگری را به چالش میکشد. چند ساعت پس از آنکه ایالات متحده و اسرائیل در ۲۸ فوریه حملات هماهنگی علیه ایران آغاز کردند، جمهوری اسلامی با حمله به متحدان آمریکا در منطقه، از جمله امارات، پاسخ داد.
پس از این حملات، دادستان کل امارات هشدار داد که انتشار تصویر یا ویدیو از حملات غیرقانونی است. از مردم نیز خواسته شد هر کسی را که عکس یا ویدیویی از حملات منتشر میکند به مقامها گزارش دهند.
دادستان کل کشور دستور بازداشت ۳۵ نفر را صادر کرده و گفته است آنها به دلیل «انتشار کلیپهای ویدیویی در پلتفرمهای شبکههای اجتماعی شامل محتوای گمراهکننده، ساختگی و محتوایی که به اقدامات دفاعی آسیب رسانده و اعمال تجاوز نظامی علیه امارات را ستایش کرده است» با محاکمهای فوری روبهرو خواهند شد. جداگانه، پلیس ابوظبی گزارش داد که کمی بیش از ۱۰۰ نفر را به ظن فیلمبرداری از رخدادهای مرتبط با حملات ایران به امارات و انتشار اطلاعات گمراهکننده آنلاین بازداشت کرده است.
Bellingcat برای فهم اینکه بیانیهها چگونه منتشر میشوند و تمایز میان اصابت موفق پهپادها و خسارت ناشی از آوار چگونه تعیین میشود، با دفتر رسانهای دبی، دفتر رسانهای فجیره و وزارت دفاع امارات تماس گرفت. تا زمان انتشار پاسخی دریافت نشد.
«پراکندهکردن شایعه جرم است»
در روزهای نخست درگیری، چندین ویدیو در شبکههای اجتماعی، عمدتاً در ایکس، تیکتاک و تلگرام، منتشر شد که تصاویر حملات ایران و رهگیریها در سراسر امارات را نشان میداد.
تقریباً همزمان، حساب ایکس دفتر رسانهای دبی که متعلق به دفتر مطبوعاتی دولت دبی است، به دنبالکنندگان خود هشدار داد علیه کسانی که «مطالب تأییدنشده» را به اشتراک بگذارند، اقدام قانونی خواهد شد.
حساب ایکس دفتر رسانهای دبی بیش از ۲.۳ میلیون دنبالکننده دارد و یکی از بزرگترین حسابهای دولتی در این کشور است.
«از عموم مردم و رسانهها خواسته میشود برای دریافت اطلاعات دقیق فقط به منابع رسمی اتکا کنند و از انتشار مطالب تأییدنشده خودداری کنند.»
پلیس دبی نیز هشدارهای مشابهی در شبکههای اجتماعی منتشر کرد و گفت انتشار محتوایی که با اعلامیههای رسمی تناقض داشته باشد میتواند به حبس دستکم دو سال و جریمهای نه کمتر از ۲۰۰ هزار درهم، حدود ۵۵ هزار دلار، منجر شود.
با وجود اینکه مقامها از مردم میخواستند فقط به منابع رسمی اتکا کنند، Bellingcat دریافت برخی ویدیوهای منتشرشده آنلاین و نیز تصاویر ماهوارهای منطقه با شماری از روایتهای رسمی درباره حملات پرمخاطب تناقض دارد. در این گزارش فقط لینک ویدیوهایی آمده است که پیشتر بهطور گسترده در رسانههای جریان اصلی منتشر شدهاند، روزنامهنگاران حرفهای آنها را منتشر کردهاند یا در شبکههای اجتماعی بازدید گسترده داشتهاند.
رهگیریهای موفق؟
در ۳ مارس، ویدیویی که از یک شناور فیلمبرداری شده بود ظاهراً پهپادی را نشان میدهد که به بندر فجیره، یکی از مهمترین قطبهای راهبردی انرژی امارات، اصابت میکند. این بندر روزانه حدود ۱.۷ میلیون بشکه نفت را جابهجا میکند و از بزرگترین بنادر جهان است.
سام لِیر، پژوهشگر مرکز مطالعات منع گسترش جیمز مارتین، به Bellingcat گفت به نظر میرسد پهپاد سالم به هدف نزدیک شده و نشانه قابل مشاهدهای از رهگیری وجود ندارد.
لحظاتی پس از آنکه پهپاد پشت مخازن ذخیرهسازی پایین میرود، صدای انفجار شنیده میشود و ستون بزرگی از دود از محل بلند میشود.
همان روز، دفتر رسانهای فجیره اعلام کرد آتشسوزی ناشی از آوار پس از یک رهگیری موفق بوده و افزود که آتش مهار شده است. تصاویر ماهوارهای ثبتشده در ۴ و ۵ مارس دود سیاه غلیظی را نشان میدهد که از محل بلند میشود. دادههای NASA FIRMS نیز در ۳، ۴ و ۵ مارس آتشسوزیهایی را ثبت کرده است. تا ۷ مارس، تصاویر ماهوارهای نشان میداد دستکم سه مخزن ذخیرهسازی کاملاً نابود شدهاند (۲۵.۱۸۴۵۶۵، ۵۶.۳۴۵۴۸۱).
گروه Detained in Dubai که به افراد بازداشتشده در امارات مشاوره حقوقی میدهد، گفت یک تبعه ویتنامی که از حمله به بندر فجیره فیلم گرفته بود، پس از انتشار آن آنلاین توسط مقامها بازداشت شده است.
مقامها در ۱ مارس نیز گزارش مشابهی منتشر کردند و گفتند آتشسوزی در یکی از اسکلههای بندر جبلعلی ناشی از آوار یک رهگیری هوایی بوده است. تصاویر ماهوارهای همان روز آتشسوزی را در دو نقطه جداگانه، با فاصله حدود ۳ کیلومتر، در داخل بندر نشان میدهد. یکی از آنها ظاهراً تأسیساتی مرکزی مرتبط با عملیات سوخترسانی است که از طریق خطوط لوله به مخازن اطراف متصل میشود (۲۵.۰۰۷۰۴، ۵۵.۰۷۴۹۹). نقطه دیگر سازهای بزرگ (۲۴.۹۷۹۵۳، ۵۵.۰۵۲۰۴) در محدوده نظامی بندر است؛ جایی که یکی از پرترددترین بنادر نیروی دریایی آمریکا در خاورمیانه به شمار میرود. نیویورک تایمز پیشتر یک حمله ایرانی را علت آتشسوزی در آن محل معرفی کرده بود.
برج العرب: آتشسوزی «محدود»
دفتر رسانهای دبی خسارت در هتل برج العرب دبی را به «ترکش» یک پهپاد رهگیریشده نسبت داد و آن را آتشسوزی «محدود» توصیف کرد. با این حال، تصاویر نشان میدهد آتش تا ارتفاعی حدود ۳۰ متر بالا رفته و تقریباً هشت طبقه ساختمان را دربر گرفته بود؛ نشانهای از رخدادی بسیار جدیتر از آنچه رسماً توصیف شد.
لِیر به Bellingcat گفت خسارت بیشتر با اصابت مستقیم سازگار به نظر میرسد. او افزود اگر خسارت ناشی از رهگیری بوده باشد، چنین رهگیریای بهطرزی غیرمسئولانه نزدیک به ساختمان انجام شده است.
Fairmont The Palm: حذف علت
در ۲۸ فوریه، هتل Fairmont در منطقه پالم جمیرا در دبی هدف یک پهپاد قرار گرفت؛ رخدادی که در تصاویر تأییدشده توسط Bellingcat دیده میشود.
با این حال دفتر رسانهای دبی وقوع حمله را تأیید نکرد و فقط گفت «حادثهای در ساختمانی در منطقه پالم جمیرا» رخ داده است و از مردم خواست تصاویر را منتشر نکنند.
یک ویدیو از آتشسوزی را یک روزنامهنگار بلومبرگ مستقر در دبی منتشر کرد. در پاسخهای زیر پست او، کاربران متعددی پلیس دبی را تگ کردند؛ الگویی که در پستهای مستندکننده حملات دیده شده و ظاهراً تلاشی برای گزارشدادن نقض قوانین جرایم سایبری به مقامهاست.
پیامد حمله را یک تولیدکننده محتوا نیز ثبت کرده بود که بعداً امارات را ترک کرد.
رادها استرلینگ، بنیانگذار Detained in Dubai، به Bellingcat گفت سفارت بریتانیا تأیید کرده است که دستکم پنج نفر در ارتباط با مستندسازی این حمله تحت قانون جرایم سایبری امارات متهم و بازداشت شدهاند. به گفته استرلینگ، پس از چنین رخدادهایی مقامها برای دسترسی به تلفن افراد تلاش کردهاند تا مشخص کنند آیا فیلم گرفتهاند یا چیزی به اشتراک گذاشتهاند.
«حتی فقط عکس گرفتن هم غیرقانونی است؛ به اشتراک گذاشتن محتوایی که دولت آن را منفی بداند، حتی در یک پیام خصوصی، غیرقانونی است.»
فرودگاه بینالمللی دبی: حملهای تأییدنشده
در ۷ مارس، دفتر رسانهای دبی تعلیق موقت عملیات در فرودگاه بینالمللی دبی را اعلام کرد و فقط گفت وضعیتی در چارچوب پروتکلهای ایمنی در حال مدیریت است.
تصاویری که تقریباً همزمان آنلاین منتشر شد و Bellingcat آن را تأیید کرد، حمله پهپادی کنار یک ساختمان ترمینال فرودگاه را نشان میدهد (۲۵.۲۴۱۶۵، ۵۵.۳۷۴۹۸).
استرلینگ به Bellingcat گفت با یکی از اعضای خدمه پرواز در تماس بوده که پس از ارسال تصویری از فرودگاه دبی به همکارانش، بعد از یک انفجار بازداشت شده است.
مجتمع Warda: اصابت مستقیم
در ۱ مارس، یک پهپاد به آپارتمانی مسکونی در طبقه نوزدهم مجتمع Warda در دبی اصابت کرد (۲۵.۰۰۴۳۲۰، ۵۵.۲۹۳۱۶۴). دو ویدیو از زاویههای متفاوت نشان میدهد پهپاد مستقیماً به ساختمان برخورد میکند و نشانه قابل مشاهدهای از رهگیری وجود ندارد. در یکی از کلیپها که داخل آپارتمان فیلمبرداری شده، یک ساکن بریتانیایی میگوید: «همین الان یک پهپاد به ما خورد... حتی چایم را هم تمام نکرده بودم.»
تصاویر خسارت نسبتاً محدود و نبود انفجار را نشان میدهد؛ نشانهای از اینکه پهپاد منفجر نشده است. با این حال، این رخداد ظاهراً اصابت مستقیم یک پهپاد ایرانی را نشان میدهد.
در مقابل، بیانیههایی که همان روز توسط دفتر رسانهای دبی منتشر شد از فعالیت پدافند هوایی سخن میگفت و صداهای شنیدهشده در سراسر امارت را به عملیات رهگیری موفق نسبت میداد. Bellingcat نتوانست در رسانههای امارات هیچ تأییدی درباره اصابت مستقیم پیدا کند.
این موارد به شکافی میان روایتهای رسمی و شواهد قابل مشاهده اشاره دارد و پرسشهایی درباره نحوه ارائه این رخدادها به افکار عمومی مطرح میکند.
اینفلوئنسرها و کنترل روایت
همزمان، پیامرسانی طرفدار دولت در فضای آنلاین گسترش یافته است. تعدادی ویدیوی تقریباً مشابه که اینفلوئنسرها برای تبلیغ امنیت و رهبری امارات منتشر کردهاند، اغلب از قالبی مشابه استفاده میکنند: «تو در دبی زندگی میکنی، نمیترسی؟» و سپس با نمایش تصاویر رهبران امارات پاسخ میدهند: «نه، چون میدانم چه کسی از ما محافظت میکند.»
تحلیل بیبیسی نشان داد برخی از این ویدیوها ظرف چند ثانیه از یکدیگر بارگذاری شدهاند؛ نشانهای که میتواند به فعالیت هماهنگ اشاره داشته باشد.
استرلینگ به Bellingcat گفت اینفلوئنسرها در امارات، که برای فعالیت به مجوز نیاز دارند، اغلب برای تبلیغ روایتهای رسمی پول دریافت میکنند. او گفت: «آنها یک دارایی محسوب میشوند» و آنها را «تقریباً امتداد دولت» توصیف کرد.
تا ۱ آوریل، رسانههای امارات گزارش داده بودند که از آغاز جنگ، در مجموع ۱۲ نفر در حملات کشته و ۱۹۰ نفر زخمی شدهاند.
«آدمها دارند میمیرند. آنقدر که دولت گزارش میکند امن نیست. آنقدر که اینفلوئنسرها گزارش میکنند امن نیست. شبیه روایتی رؤیایی است که آرزو میکنید حقیقت داشته باشد.»
Bellingcat همچنین چند مورد را شناسایی کرد که در آن مقامها مرگ یا جراحت را ناشی از «آوار» پس از «رهگیریهای موفق» اعلام کردهاند. با این حال، در این موارد نتوانستیم شواهد تصویری، ویدیویی یا دیگر مدارک مستقل و قابل راستیآزمایی برای تأیید روایت رسمی پیدا کنیم.
قابل توجه است که در هفتههای اخیر ویدیوهای کمتری از چنین رخدادهایی آنلاین منتشر شده؛ احتمالاً به این دلیل که آگاهی عمومی از بازداشتها تحت قانون جرایم سایبری افزایش یافته است.
جاناتان داغر، رئیس میز خاورمیانه در گزارشگران بدون مرز، به Bellingcat گفت دولت امارات از جنگ ایران برای محدودتر کردن گزارشگری مستقل در کشور استفاده میکند.
«وقتی درگیری آغاز شد، دولت این سرکوب را تشدید کرد؛ بهصراحت عموم مردم از جمله روزنامهنگاران را از انتشار عکس یا اطلاعات مربوط به حملات منع کرد و مردم را تشویق کرد چنین مواردی را گزارش دهند.»
او افزود نگرانیهای مشروع درباره امنیت ملی نباید حق دسترسی عمومی به اطلاعات را نقض کند.
«ممنوعیتهای گسترده و مبهم بر پوشش رخدادها به نام امنیت، این حق را نقض میکند و روزنامهنگاران را در معرض بازداشت و خشونت قرار میدهد.»
Bellingcat با دفتر رسانهای دبی، دفتر رسانهای فجیره و وزارت دفاع امارات تماس گرفت تا بفهمد بیانیهها چگونه منتشر میشوند و تمایز میان اصابت موفق پهپادها و خسارت ناشی از آوار چگونه تعیین میشود. تا زمان انتشار پاسخی دریافت نشد.
لانا نسیبه، نماینده وزارت خارجه امارات، پیشتر به بیبیسی گفته بود:
«برای اینکه همه احساس امنیت کنند، در این زمان مهم است که اطلاعات معتبر باشد و منابع قابل اتکا باشند. این اساس قانونی است که در این کشور به اجرا درآمده؛ آن هم در زمانی که بدیهی است پرتنش است.»
او افزود توصیهاش به ساکنان، شهروندان، گردشگران و روزنامهنگاران در امارات این است: «دستورالعملها را دنبال کنید. دستورالعملها برای امنیت و حفاظت شما هستند.»
Merel Zoet در تهیه این گزارش مشارکت داشته است.