محور پشت ایران: چین، روسیه و کره شمالی چگونه تهدید نظامی تهران را پایدار نگه می‌دارند

در توجیه عملیات Epic Fury، رئیس‌جمهور ترامپ هشدار داد که «فعالیت‌های تهدیدآمیز» ایران «ایالات متحده، نیروهای ما، پایگاه‌های ما در خارج از کشور و متحدان ما در سراسر جهان» را تهدید می‌کند و به‌ویژه به برنامه‌های هسته‌ای و موشکی تهران اشاره کرد. اما ایران خطرناک‌ترین قابلیت‌های نظامی خود را به‌تنهایی نساخته است. چین، روسیه و کره شمالی - که همراه با ایران «محور آشوب» خوانده می‌شوند - برای دهه‌ها به توسعه، تداوم و بازسازی همان برنامه‌هایی کمک کرده‌اند که اکنون هدف عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل قرار گرفته‌اند.

نکته مهم این است که ایران پس از تحمل خسارت‌های عمده در میدان نبرد طی کارزار اسرائیل در اکتبر ۲۰۲۴ و جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵ توانست با پشتیبانی خارجی، عناصر کلیدی زیرساخت موشکی و نظامی خود را به‌سرعت بازسازی کند؛ روندی که احیای تهران را شتاب داد و توان آن برای تهدید ایالات متحده و متحدان و شرکای منطقه‌ای واشینگتن را در عرض چند ماه بازگرداند. در دوره منتهی به ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، این پشتیبانی شامل اقلام دوکاربرده برای تولید موشک بالستیک، قابلیت‌های اطلاعاتی و مراقبتی، و سامانه‌های پدافند هوایی بود که توان ایران برای تهدید ایالات متحده و شرکایش و مقابله با حملات را تقویت کرد.

از زمان آغاز جنگ، چین و روسیه از ایران در عرصه دیپلماتیک محافظت کرده و کمک‌های غیرمستقیم به تلاش جنگی آن ارائه داده‌اند؛ از جمله پشتیبانی اطلاعاتی و، در مورد روسیه، کمک فنی به عملیات پهپادی ایران. با این حال، آن‌ها از مداخله مستقیم نظامی به سود شریک تحت فشار خود خودداری کرده‌اند. اگر هدف واشینگتن فقط تضعیف توانمندی‌های ایران نیست، بلکه جلوگیری از بازتولید سریع آن‌هاست، اقدام نظامی به‌تنهایی کافی نخواهد بود. ایالات متحده باید همچنین تضمین کند که چین، روسیه و کره شمالی بار دیگر نتوانند به تهران در بازسازی برنامه‌های نظامی‌ای کمک کنند که نیروهای آمریکا، متحدان و شرکا، و ثبات منطقه‌ای را تهدید می‌کند.

مقدمات منتهی به ۲۸ فوریه

پس از انقلاب اسلامی، ایران عملا از بازارهای دفاعی غرب جدا شد و برای ساخت قابلیت‌های نظامی مطلوب خود - هم برای کسب برتری در برابر عراق در جنگ ایران و عراق و هم برای تهدید همسایگانش - ناچار شد به جاهای دیگر نگاه کند. از دهه ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۰، زمانی که ایران برنامه موشکی نوپای خود را شکل می‌داد، چین، روسیه و کره شمالی همگی کمک‌های حیاتی فراهم کردند: فروش موشک و قطعات، انتقال فناوری، و تداوم پشتیبانی در دهه‌های اخیر.

در دوره‌ای تازه‌تر، پس از ضربه خوردن برنامه‌های موشکی و پهپادی ایران در کارزار اسرائیل در اکتبر ۲۰۲۴ و جنگ ۱۲ روزه، چین به ایران کمک کرد تا سریع بازسازی کند. در اکتبر ۲۰۲۴، پس از کارزار ایران برای هدف قرار دادن اسرائیل با ۲۰۰ موشک بالستیک، حملات اسرائیل اجزای حیاتی زیرساخت موشکی، توان پهپادی و پدافند هوایی ایران را از کار انداخت. اسرائیل میکسرهای سیاره‌ای - تجهیزات کلیدی برای تولید موشک‌های بالستیک سوخت جامد - را هدف قرار داد و نرخ تولید موشک ایران را ۹۳ درصد کاهش داد. هشت ماه بعد، در جنگ ۱۲ روزه، حملات اسرائیل تأسیسات تولید موشک، ذخایر و پرتابگرها را در سراسر ایران زد؛ ذخیره موشکی ایران را از ۲٬۵۰۰ موشک به ۱٬۵۰۰ تا ۱٬۰۰۰ موشک کاهش داد و شمار پرتابگرها را از ۳۵۰ به حدود ۱۰۰ رساند. حملات اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه همچنین انبارها و تأسیسات تولید پهپاد ایران را هدف گرفت.

با این حال، پس از هر عملیات، چین برای فرسایش این دستاوردها تلاش کرد و موادی در اختیار ایران گذاشت تا ذخایر موشکی و پهپادی خود را دوباره پر کند. چین هزاران تُن پیش‌ماده شیمیایی لازم برای تولید پیشران موشک به ایران فرستاد؛ مقداری که برای سوخت‌رسانی به صدها موشک بالستیک کافی بود. چین همچنین به تأمین قطعات دوکاربرده برای برنامه پهپادی ایران ادامه داد. افزون بر این، در پایان فوریه، چین پهپادهای تهاجمی به ایران منتقل کرد و به نهایی کردن فروش موشک‌های فراصوت CM-302 نزدیک بود؛ موشک‌هایی که توان ضربتی ایران را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دادند. این انتقال‌ها کمک کرد ایران حتی پس از خسارت‌های میدان نبرد، زرادخانه موشکی و پهپادی خود را بازسازی کند؛ امری که به تهران امکان داده حملات علیه شرکای آمریکا در سراسر منطقه را ادامه دهد.

علاوه بر این، در آستانه عملیات جاری، روسیه در حال ساخت راکتورهای هسته‌ای غیرنظامی در ایران بود؛ ساخت‌وساز در نیروگاه بوشهر - تنها نیروگاه هسته‌ای عملیاتی ایران - ادامه داشت و توافقی نیز برای ساخت چهار راکتور دیگر در ایران از سوی روسیه وجود داشت. هرچند کمک روسیه ظاهرا با هدف گسترش برنامه انرژی هسته‌ای غیرنظامی ایران انجام می‌شد، می‌تواند به یک برنامه تسلیحات هسته‌ای آینده کمک کند. روسیه همچنین فناوری هسته‌ای در اختیار ایران گذاشته است؛ همان‌گونه که آنتونی بلینکن، وزیر خارجه پیشین آمریکا، در سال ۲۰۲۴ اذعان کرد.

فراتر از برنامه‌های موشکی و هسته‌ای ایران، چین و روسیه قابلیت‌های اطلاعاتی، مراقبتی و شناسایی ایران، یعنی ISR، را تقویت کرده‌اند و اطلاعات حیاتی در اختیار تهران گذاشته‌اند تا حملات خود علیه دارایی‌های آمریکا و شرکا را هدایت و پدافند هوایی خود را راهبری کند. چین اطلاعات ماهواره‌ای خود را با ایران به اشتراک گذاشته و دسترسی تهران به سامانه ناوبری BeiDou را فراهم کرده است. چین و روسیه هر دو نیز قابلیت‌های مراقبتی در اختیار ایران گذاشته‌اند؛ از جمله ماهواره روسی Khayyam یا Kanopus-V، سامانه راداری روسی Rezonans-NE و رادار چینی YLC-8B که برای رهگیری هواپیماهای پنهان‌کار طراحی شده است.

همچنین، در جریان تقویت نیروهای آمریکا در خاورمیانه در اوایل ۲۰۲۶، چین شناورهایی را به منطقه اعزام کرد که قادر بودند ناوگان آمریکا را ردیابی کنند و داده هدف‌گیری برای عملیات ایران فراهم آورند. شرکت‌های چینی تصاویر ماهواره‌ای از دارایی‌های آمریکا در منطقه منتشر کرده‌اند؛ از جمله یک آتشبار THAAD در اردن و هواپیماهای F-22 مستقر در اسرائیل. هدف از این کار نشان دادن این بود که چین حرکت قابلیت‌های آمریکا را از نزدیک زیر نظر دارد و کاملا مایل است اطلاعات خود را به اشتراک بگذارد.

این استقرارها هم‌زمان با فعالیت دریایی مشترک ایران، چین و روسیه در تنگه هرمز انجام شد؛ بخشی از الگوی گسترده‌تر رزمایش‌های سه‌جانبه «کمربند امنیت دریایی». حتی زمانی که چنین رزمایش‌هایی از نظر مقیاس محدود باشند، نشانه‌ای از هماهنگی عملیاتی رو به رشد هستند و مهم‌تر اینکه فرصت‌هایی برای آگاهی موقعیتی مشترک ایجاد می‌کنند. دارایی‌های دریایی روسیه و چین، مجهز به فناوری حسگرهای پیشرفته، اگر در کنار ایران عمل کنند، می‌توانند درباره حرکات آمریکا هشدار زودهنگام بدهند یا به داده‌های هدف‌گیری کمک کنند؛ امری که مستقیما برنامه‌ریزی آمریکا پیش از رویارویی نظامی را پیچیده می‌کند.

برای حفاظت از سامانه‌های نظامی‌ای که چین و روسیه به ساخت آن‌ها برای ایران کمک کردند، هر دو کشور پدافند هوایی ایران را به‌طور قابل توجهی تقویت کرده‌اند و هزینه عملیات برای از کار انداختن قابلیت‌های بی‌ثبات‌کننده تهران را بالا برده‌اند. در سال ۲۰۱۶، ایران چهار سامانه پیشرفته موشکی پدافند هوایی S-300 روسی دریافت کرد که ستون فقرات پدافند هوایی ایران را شکل داد؛ گزارش شده این سامانه‌ها در فوریه ۲۰۲۶ مستقر شده‌اند. انتقال‌های فناوری بیشتر نیز دفاع ایران را تقویت کرد. در ژوئیه ۲۰۲۵ - درست پس از جنگ ۱۲ روزه - ایران آتشبارهای موشک سطح‌به‌هوای چینی HQ-9B را دریافت کرد؛ یک سامانه پدافندی پیشرفته و دوربرد. افزون بر این، در دسامبر ۲۰۲۵، ایران به توافقی برای خرید سامانه پدافند هوایی دوش‌پرتاب روسی Verba رسید که شامل ۵۰۰ واحد پرتاب و ۲٬۵۰۰ موشک 9M336 بود. هرچند موفقیت عملیات آمریکا و اسرائیل اثربخشی بسیاری از این سامانه‌ها را زیر سؤال می‌برد، نکته قابل توجه این است که چین و روسیه تا حد زیادی سپر ایران در برابر حملات را ساخته‌اند.

فراتر از پشتیبانی مستقیم نظامی، چین با خرید بیش از ۸۰ درصد نفت ایران یک شریان حیاتی اقتصادی در اختیار تهران گذاشته است؛ نفتی که چین با تخفیف سنگین دریافت می‌کند. این امر به ایران امکان می‌دهد تحریم‌ها را دور بزند و منبع درآمدی حیاتی را حفظ کند؛ درآمدی که برای تأمین مالی برنامه‌های نظامی‌اش به کار می‌رود. در سال ۲۰۲۱، دو کشور توافق‌نامه همکاری ۲۵ ساله امضا کردند که در آن چین متعهد شد تا ۴۰۰ میلیارد دلار در ایران سرمایه‌گذاری کند و ایران نیز به ابتکار کمربند و جاده پیوست.

پشتیبانی از حاشیه میدان

هرچند نه روسیه و نه چین در طول جنگ مستقیما به سود ایران مداخله نکرده‌اند، هر دو کشور نقش‌هایی ایفا می‌کنند که به تهران کمک می‌کند در عرصه دیپلماتیک محافظت شود و بخش‌هایی از تلاش جنگی خود را پایدار نگه دارد. رفتار روسیه در زمان جنگ، نقش آن را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین حامیان خارجی ایران تقویت کرد. مسکو در حالی که علنا خود را میانجی بی‌طرف نشان می‌دهد - از جمله با پیشنهاد میانجی‌گری برای آتش‌بس از طریق تماس با رهبران خلیج فارس، مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور ایران، و رئیس‌جمهور دونالد ترامپ - هم‌زمان برای حفظ تلاش جنگی ایران کار کرده است.

وزارت خارجه روسیه حملات آمریکا و اسرائیل را «اقدام تجاوز مسلحانه تحریک‌نشده» محکوم کرد و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، «حمایت تزلزل‌ناپذیر» کشورش از تهران را دوباره تأیید کرد؛ در حالی که دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، اصرار داشت پیشنهادهای میانجی‌گری روسیه «همچنان روی میز» است. این موضع دوگانه، فارغ از نتیجه، به منافع روسیه خدمت می‌کند: اگر میانجی‌گری موفق شود، مسکو خود را به‌عنوان بازیگر قدرت منطقه‌ای تثبیت می‌کند؛ اگر درگیری ادامه یابد، افزایش قیمت نفت و بی‌ثباتی پایدار منطقه‌ای توجه و منابع آمریکا و متحدانش را از اوکراین منحرف می‌کند.

در شورای امنیت سازمان ملل، روسیه پیش‌نویس قطعنامه‌ای ارائه کرد که خواستار آتش‌بس و بازگشت به مذاکرات بود، بی‌آنکه مقصر را مشخص کند یا نام طرف‌های درگیر را بیاورد. این پیشنهاد فقط چهار رأی گرفت - از روسیه، چین، پاکستان و سومالی - و تصویب نشد. شورا در عوض قطعنامه‌ای به رهبری بحرین و با حمایت ۱۳۵ کشور تصویب کرد که حملات منطقه‌ای ایران به کشورهای خلیج فارس و اردن را محکوم می‌کرد. روسیه و چین به این رأی ممتنع دادند. سفیر چین در سازمان ملل علنا از شکست قطعنامه روسیه ابراز «ناامیدی» کرد و الگوی دیپلماتیک گسترده‌تری را تقویت کرد که در آن هر دو کشور از محکوم کردن اقدامات ایران خودداری کردند.

فراتر از دیپلماسی، روسیه برای کمک به حملات ایران علیه نیروهای آمریکا در منطقه، پشتیبانی اطلاعاتی در اختیار تهران گذاشته است. بنا بر گزارش Washington Post و Wall Street Journal، مسکو در روزهای آغازین درگیری، محل کشتی‌های جنگی، هواپیماها و دیگر دارایی‌های نظامی منطقه‌ای آمریکا را با تهران به اشتراک گذاشت. گزارش شده روسیه همچنین تصاویر ماهواره‌ای از ماهواره‌های اطلاعاتی تحت اداره نیروی هوافضای روسیه را فراهم کرده و بدین ترتیب هدف‌گیری دقیق‌تر ایران و ارزیابی خسارت پس از حمله را ممکن ساخته است.

افزایش پیچیدگی حملات تلافی‌جویانه ایران، اثر این کمک را نشان می‌دهد. حملات ایران به‌شدت بر رادارهای هشدار زودهنگام، زیرساخت پدافند هوایی و گره‌های فرماندهی و کنترل متمرکز شده‌اند؛ از جمله سامانه‌های مرتبط با شبکه THAAD. بسته‌های حمله ایران بیش از پیش به الگوهای عملیاتی روسیه در اوکراین شباهت یافته‌اند: انبوه پهپادها برای اشباع پدافند هوایی، و سپس حملات موشکی دقیق علیه گره‌های نظامی حیاتی. علاوه بر پشتیبانی اطلاعاتی، گزارش شده روسیه قطعاتی برای سامانه‌های پهپادی اصلاح‌شده Shahed در اختیار ایران گذاشته است؛ قطعاتی که ناوبری، ارتباطات و مقاومت در برابر جنگ الکترونیک را بهبود می‌دهند، همراه با راهنمایی تاکتیکی درباره به‌کارگیری پهپاد بر پایه تجربه روسیه در میدان نبرد.

رفتار چین در زمان جنگ محتاط‌تر از روسیه بوده، اما به‌هیچ‌وجه بی‌طرف نیست. پکن افزون بر همراهی با مسکو در رأی ممتنع به قطعنامه شورای امنیت که حملات ایران را محکوم می‌کرد، خواستار آتش‌بس فوری شد و در سطح دیپلماتیک با شرکای منطقه‌ای تماس گرفت، در حالی که از انتقاد از تهران پرهیز کرد. گزارش‌های جاری در طول درگیری، شواهد اندکی ارائه کرده‌اند که نشان دهد چین کمک نظامی مستقیم به تلاش جنگی فعلی ایران رسانده است - به‌ویژه در مقایسه با گزارش‌ها درباره اشتراک اطلاعاتی و پشتیبانی فنی روسیه. با این حال، یک هفته پس از آغاز جنگ، چین اجازه خروج دو کشتی ایرانی از بندری چینی را داد که پرکلرات سدیم، پیش‌ماده سوخت موشک، و مواد شیمیایی دیگر را ذخیره می‌کند؛ نشانه‌ای از اینکه کمک برای بازسازی برنامه موشکی ایران پس از عملیات Epic Fury در راه است. همراه با کمک‌های پیشین چین به برنامه‌های نظامی ایران و حضور شناورهای نظامی چینی در منطقه که قادر به پایش فعالیت دریایی آمریکا هستند، پشتیبانی پکن از ایران نشان می‌دهد که این کشور می‌تواند در درگیری‌های آینده نقشی مستقیم‌تر ایفا کند.

گرسنه نگه داشتن اختاپوس

ایالات متحده باید چین، روسیه و کره شمالی را به‌خاطر کمک به برنامه‌های موشکی و هسته‌ای ایران، قابلیت‌های اطلاعاتی و پدافند هوایی، و دور زدن تحریم‌ها که به ایران اجازه داده ساختار نظامی خود را تأمین مالی کند، پاسخ‌گو کند؛ و روشن سازد که بازسازی قابلیت‌های نظامی ایران را، چه در طول عملیات جاری و چه پس از پایان آن، تحمل نخواهد کرد.

نخست، دولت ترامپ باید تحریم‌های موجود علیه ایران و همچنین علیه روسیه، چین و کره شمالی را حفظ کند. برای نمونه، معافیت تحریمی اخیر برای روسیه، منابع مالی قابل استفاده برای ارائه پشتیبانی نظامی به ایران را افزایش می‌دهد، افزون بر اینکه تلاش جنگی روسیه در اوکراین را نیز پایدار نگه می‌دارد. دولت ترامپ همچنین تحریم‌های نفت ایران در نفتکش‌های سرگردان را برداشته تا این نفت وارد بازار جهانی شود و قیمت‌ها را پایین بیاورد؛ اما این کار منابع مالی ایران برای بازسازی ارتش پس از جنگ را افزایش می‌دهد و عملیات‌های جدید را محتمل‌تر می‌کند.

ایالات متحده باید همچنین دور تازه‌ای از تحریم‌های هدفمند را علیه نهادهای مالی، شرکت‌های کشتیرانی و شرکت‌های مرتبط با تلاش‌هایی که پشتیبانی نظامی به ایران می‌رسانند اعمال کند. نیروی دریایی آمریکا باید تلاش‌ها برای رهگیری محموله‌های مواد دوکاربرده به مقصد ایران، از جمله پیش‌ماده‌های شیمیایی برنامه موشکی، را افزایش دهد.

دوم، ایالات متحده باید بر خشم جمعی کشورهای خلیج فارس از حملات ایران تکیه کند تا رویکردی متحد در برابر پشتیبانی چین و روسیه از قابلیت‌های نظامی ایران شکل دهد. پیوندهای چین و روسیه با خلیج فارس در سال‌های اخیر عمیق‌تر شده است؛ از جمله انتقال تسلیحات چینی و همکاری دفاعی با عربستان سعودی، سرمایه‌گذاری چین در هوش مصنوعی و زیرساخت دیجیتال در عربستان و امارات، و جریان سرمایه روسیه به دبی پس از تحریم‌های مرتبط با اوکراین. پکن و مسکو کوشیده‌اند خود را تثبیت‌کننده خاورمیانه معرفی کنند؛ چین در سال ۲۰۲۳ میانجی تنش‌زدایی عربستان و ایران شد، در حالی که هم‌زمان حامی مالی رژیم ایران بود. چین و روسیه یا می‌توانند روابط خود را با کشورهای اثرگذار خلیج فارس عمیق‌تر کنند یا به ایران در ساخت قابلیت‌هایی کمک کنند که همین کشورها را تهدید می‌کند؛ دنبال کردن هر دو مسیر دیگر نباید یک گزینه باشد.

هدف‌گیری زیرساخت‌های غیرنظامی در سراسر خاورمیانه از سوی ایران، که هم دشمنان و هم دوستان سابق را هدف قرار داده، فرصتی کم‌نظیر برای دولت ترامپ ایجاد می‌کند تا اسرائیل و کشورهای خلیج فارس را در تلاشی مشترک برای تضعیف ایران گرد آورد؛ و کمک‌های چین، روسیه و کره شمالی را که زمینه‌ساز تقویت نظامی ایران شده بود بازدارد. این تلاش باید شامل تحریم‌های چندجانبه علیه شرکت‌ها و نهادهای مالی‌ای باشد که قطعات موشکی و تخصص فنی در اختیار ایران گذاشته‌اند. ایالات متحده باید همکاری دفاعی منطقه‌ای، از جمله پدافند هوایی و موشکی یکپارچه گسترده‌تر، را نیز تقویت کند تا هرگونه کمک خارجی به برنامه موشکی ایران به حملات موفق ایران منجر نشود.

جدول زمانی ۱: کمک‌های عمده چین، روسیه و کره شمالی به ایران پیش از ۷ اکتبر ۲۰۲۳

جدول زمانی ۲: کمک چین و روسیه به بازسازی ایران