بر اساس یک تحقیق Financial Times، ایران بهطور محرمانه یک ماهواره جاسوسی چینی را به دست آورد که در جریان جنگ اخیر، توان تازه و قدرتمندی برای هدفگیری پایگاههای نظامی آمریکا در سراسر خاورمیانه در اختیار جمهوری اسلامی گذاشت.
اسناد نظامی درزکرده از ایران نشان میدهد این ماهواره که با نام TEE-01B شناخته میشود، در اواخر سال ۲۰۲۴ و پس از آنکه از خاک چین به فضا پرتاب شد، توسط نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC Aerospace Force) خریداری شد.
فهرستهای مختصات زماندار، تصاویر ماهوارهای و تحلیلهای مداری نشان میدهد که فرماندهان نظامی ایران بعداً این ماهواره را مأمور پایش سایتهای کلیدی نظامی آمریکا کردند. این تصاویر در ماه مارس و پیش و پس از حملات پهپادی و موشکی به آن محلها گرفته شده بودند.
TEE-01B توسط شرکت چینی Earth Eye Co ساخته و پرتاب شد. این شرکت میگوید مدل کسبوکارش «تحویل در مدار» (in-orbit delivery) است؛ یک مدل صادراتی کمتر شناختهشده که در آن، فضاپیمایی که از چین پرتاب میشود پس از رسیدن به مدار به مشتری خارجی منتقل میشود.
بنا بر این توافق، سپاه به ایستگاههای زمینی تجاریای که توسط Emposat اداره میشدند نیز دسترسی یافت؛ یک ارائهدهنده خدمات کنترل ماهواره و داده مستقر در پکن که شبکهای جهانی در آسیا، آمریکای لاتین و مناطق دیگر دارد.
استفاده سپاه از یک ماهواره ساخت چین در جنگی که طی آن تهران بارها همسایگانش را با موشک و پهپاد هدف قرار داده، احتمالاً در سراسر منطقه موضوعی بسیار حساس خواهد بود. چین بزرگترین شریک تجاری کشورهای خلیج فارس و بزرگترین خریدار نفت آنهاست.
لاگها نشان میدهد این ماهواره در روزهای ۱۳، ۱۴ و ۱۵ مارس از پایگاه هوایی Prince Sultan در عربستان سعودی تصویر گرفته است. در ۱۴ مارس، رئیسجمهور آمریکا دونالد ترامپ تأیید کرد هواپیماهای آمریکایی مستقر در این پایگاه هدف حمله قرار گرفتهاند. در آن حمله، پنج فروند هواپیمای سوخترسان نیروی هوایی آمریکا آسیب دیدند.
این ماهواره همچنین در حوالی زمان حملاتی که سپاه مسئولیت آنها را پذیرفت، از پایگاه هوایی Muwaffaq Salti در اردن و مکانهایی نزدیک به پایگاه دریایی ناوگان پنجم آمریکا در منامه بحرین و فرودگاه اربیل در عراق نیز مراقبت و پایش انجام داد.
دیگر نقاطی که این ماهواره زیر نظر گرفت شامل Camp Buehring و پایگاه هوایی Ali Al Salem در کویت، پایگاه نظامی آمریکا در Camp Lemonnier در جیبوتی و فرودگاه بینالمللی Duqm در عمان بود. زیرساختهای غیرنظامی خلیج فارس که تحت مراقبت قرار گرفتند نیز شامل محدوده بندر کانتینری Khor Fakkan و نیروگاه و تاسیسات آبشیرینکن Qidfa در امارات متحده عربی و همچنین مجموعه Alba در بحرین، یکی از بزرگترین کارخانههای ذوب آلومینیوم جهان، بود.
«این ماهواره آشکارا برای مقاصد نظامی به کار گرفته میشود، چون تحت اداره نیروی هوافضای سپاه است، نه برنامه فضایی غیرنظامی ایران.»
این را Nicole Grajewski، کارشناس ایران در دانشگاه Sciences Po، گفته است. او افزود:
«ایران در طول این جنگ واقعاً به چنین قابلیتی که از بیرون تأمین شده نیاز دارد، چون این ابزار به سپاه اجازه میدهد اهداف را از قبل شناسایی کند و بعداً هم موفقیت حملاتش را بسنجد.»
TEE-01B قادر است تصاویری با وضوحی در حدود نیم متر ثبت کند؛ وضوحی که با تصاویر ماهوارهای تجاریِ باکیفیت غربی قابلمقایسه است. این ماهواره ارتقای مهمی نسبت به توان داخلی ایران محسوب میشود و به تحلیلگران امکان میدهد هواپیماها، خودروها و تغییرات ایجادشده در زیرساختها را شناسایی کنند.
در مقابل، پیشرفتهترین ماهواره نظامی قبلی نیروی هوافضای سپاه یعنی Noor-3 بر اساس ادعاهای ایران، تصاویری با وضوح حدود ۵ متر ثبت میکرد؛ بهبودی نسبت به وضوح ۱۲ تا ۱۵ متر سامانه Noor-2، اما همچنان حدود یک مرتبه بزرگی کمدقتتر از ماهواره ساخت چین و ناکافی برای شناسایی هواپیما یا پایش جزئی فعالیتها در پایگاههای نظامی.
در متن FT یک نمودار نیز آمده که نشان میدهد TEE-01B با وضوح ۰.۵ متر، بهمراتب دقیقتر از Noor-3، و همچنین از سامانههای Paya و Zafar-2 است که بهترتیب حدود ۱۰ و ۱۵ متر وضوح اعلامی دارند.
Earth Eye Co در وبسایت خود میگوید یک انتقال «در مدار» را به کشوری نامبردهنشده که بخشی از ابتکار Belt and Road چین بوده، انجام داده است. ایران در سال ۲۰۲۱ به این ابتکار پیوست.
این شرکت همچنین در سایتش گفته بود قرار است این ماهواره برای «کشاورزی، پایش اقیانوس، مدیریت شرایط اضطراری، نظارت بر منابع طبیعی و حملونقل شهری» به کار رود.
طبق اسنادی که FT دیده است، در سپتامبر ۲۰۲۴ نیروی هوافضای سپاه، که برنامههای موشک بالستیک، پهپادی و فضایی ایران را هدایت میکند، توافق کرد حدود ۲۵۰ میلیون رنمینبی معادل ۳۶.۶ میلیون دلار بپردازد تا کنترل این سامانه ماهوارهای را به دست بگیرد.
این قرارداد که به رنمینبی تنظیم شده و یک سرتیپ نیروی هوافضای سپاه آن را امضا کرده، جزئیات هزینهها را تفکیک میکند؛ از جمله خود ماهواره و پرتابگر آن، پشتیبانی فنی، زیرساخت داده و خدماتی که از سوی یک «طرف مقابل خارجی» ارائه میشده است.
بر اساس این توافق، Emposat نرمافزار و شبکه زمینی لازم برای اداره ماهواره را در طول عمر آن در اختیار سپاه قرار میدهد. این سامانهها فرمانها را ارسال میکنند، دادههای تلهمتری و تصاویر را دریافت میکنند و به سپاه امکان میدهند از هر نقطه جهان عملیات ماهواره را هدایت کند.
«این عملاً یک راهبرد پراکندگی برای داراییهای فضایی ایران است.»
این را Jim Lamson، تحلیلگر سابق CIA که بر ایران متمرکز بوده و اکنون پژوهشگر ارشد در James Martin Center for Nonproliferation Studies است، گفته است.
«ایستگاههای زمینی ماهوارهای ایران که در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ هدف حمله قرار گرفتند، خیلی راحت با موشک از هزار مایل دورتر قابلاصابت هستند. اما شما نمیتوانید بهسادگی یک ایستگاه زمینی چینی را که در کشور دیگری قرار دارد هدف بگیرید.»
ارتش اسرائیل گفته است در جریان درگیری کنونی، چندین هدف مرتبط با فضا و ماهواره را در داخل ایران هدف قرار داده؛ از جمله مرکز اصلی پژوهشی سازمان فضایی ایران در اواسط مارس.
ارتش اسرائیل اعلام کرده بود این مرکز برای توسعه ماهوارههای نظامی و سامانههای گردآوری اطلاعات و نیز برای «هدایت آتش به سمت اهدافی در سراسر خاورمیانه» استفاده میشده است.
لمسن گفت ماهواره TEE-01B بهطور معنیداری توان ایران برای پایش داراییهای نظامی آمریکا را گسترش داده است.
«ایران در اطراف منطقه، داراییهای اطلاعات انسانی دارد که پایگاههای نظامی آمریکا را زیر نظر میگیرند. بنابراین اگر شما یک برنامهریز نظامی ایرانی باشید، در اختیار داشتن چنین ماهوارهای و ترکیب آن با آن منابع و نیز با تصاویر ماهوارهای روسیه، ابزار بسیار قدرتمندی است.»
استفاده روزافزون ایران از ظرفیتهای ماهوارهای خارجی در پسزمینهای از همکاری عمیقتر با روسیه رخ میدهد؛ کشوری که در سالهای اخیر چندین ماهواره ایرانی را به فضا پرتاب کرده است.
چین تلاش کرده بخش فضایی تجاری خود را غیرنظامی معرفی کند، هرچند فناوریهایش بهطور فزایندهای در بسترهای دوگانه (غیرنظامی/نظامی) به کار گرفته میشوند.
مقامهای آمریکایی از نزدیک شرکتهای ماهوارهای چینیای را رصد کردهاند که گمان میرود از بازیگران خاورمیانهایِ تهدیدکننده امنیت آمریکا پشتیبانی میکنند. FT سال گذشته گزارش داده بود که Chang Guang Satellite Technology، یک گروه تجاری با پیوندهایی به ارتش چین، تصاویر ماهوارهای در اختیار شورشیان حوثی مورد حمایت ایران در یمن قرار داده بود تا به آنها در هدفگیری ناوهای جنگی آمریکا و کشتیهای بینالمللی در دریای سرخ کمک کند.
Emposat، شرکت چینی تأمینکننده زیرساخت زمینی این سامانه، در گزارشی از سوی کمیته چین در مجلس نمایندگان آمریکا بهعنوان شرکتی با پیوندهای نزدیک به نیروی هوافضای ارتش آزادیبخش خلق چین معرفی شده است؛ از جمله از طریق کارکنانی که با مراکز کلیدی فرماندهی پرتاب ماهواره ارتباط دارند.
اگرچه Emposat یک شرکت تجاری است، اما توسط Richard Zhao تأسیس شده که پانزده سال در China Academy of Space Technology، یک سازمان دولتی، کار کرده است. چند تن از مدیران ارشد و مهندسان Earth Eye نیز بنا بر وبسایت شرکت، با برخی از دانشگاههای چین که به دلیل همکاری نزدیکشان با ارتش با عنوان Seven Sons of National Defence شناخته میشوند، ارتباط دارند.
«Emposat ستارهای در حال طلوع در بخش فضایی تجاری چین است، اما همچنان محصول همان ساختار دولتی و نظامی این کشور محسوب میشود.»
این را Aidan Powers-Riggs، کارشناس اندیشکده CSIS که روی این گروه تحقیق کرده، گفته است.
«این شرکت را کهنهسربازان برنامه فضایی دولتی چین پایهگذاری کردهاند و سرمایهگذاری آن نیز از صندوقهای ملیِ ادغام نظامی-غیرنظامی صورت گرفته است.»
افشای قرارداد ماهوارهای در زمانی رخ میدهد که آمریکا بهطور کلیتر نیز از کمک چین به ایران نگران است. Dennis Wilder، رئیس پیشین بخش تحلیل چین در CIA، گفت چین سابقه دارد که برای پیشبرد راهبردی عملگرایانه جهت اثرگذاری بر جمهوری اسلامی، به ایران سلاح بدهد؛ از جمله در گذشته موشکهای ضدکشتی Silkworm که برای ایجاد اخلال در کشتیرانی در تنگه هرمز استفاده شدند.
یک منبع آگاه از وضعیت گفته است آمریکا نشانههایی دیده که حاکی از آن است چین در حال بررسی این موضوع بوده که همان نوع موشکهای دوشپرتابی را در اختیار ایران بگذارد که تهران اخیراً از آنها برای ساقط کردن یک جنگنده آمریکایی F-15 استفاده کرد. CIA درباره این وضعیت که نخستین بار CNN گزارشش کرد، اظهار نظر نکرد.
تحلیلگران میگویند هرچند Emposat بهصورت تجاری فعالیت میکند، اما همین پیوندها نشان میدهد مرز میان توانمندیهای فضایی غیرنظامی و نظامی در چین تا چه اندازه مبهم است.
«اصلاً ممکن نیست هیچ شرکت چینی بتواند بدون آنکه کسی در ساختار حاکمیت به آن چراغ سبز بدهد، کاری در حد پرتاب ماهواره انجام دهد.»
این را یک مقام ارشد سابق اطلاعاتی غربی گفته است. او افزود:
«مدتهاست روشن است که چین در زمینه اطلاعاتی به ایرانیها کمک میکند، اما میکوشد دست دولت را از این ماجرا پنهان نگه دارد.»
وزارت خارجه و وزارت بازرگانی چین، Earth Eye و Emposat به درخواستها برای اظهار نظر پاسخ ندادند.
CIA از اظهار نظر خودداری کرد. کاخ سفید نیز مشخصاً درباره رابطه Emposat با سپاه اظهار نظر نکرد، اما سخنگویی از این نهاد به اظهارات دونالد ترامپ در آخر هفته ارجاع داد؛ زمانی که هشدار داده بود اگر چین سامانههای پدافند هوایی در اختیار ایران بگذارد با «مشکلات بزرگی» روبهرو خواهد شد.
سفارت چین در واشینگتن در پاسخ به این پرسش که آیا دولت چین از رابطه میان Emposat و سپاه اطلاع داشته یا نه، گفت:
«ما قویاً با پخش اطلاعات نادرستِ گمانهزنانه و ایهامآمیز علیه چین از سوی طرفهای مرتبط مخالفیم.»
Liu Pengyu، سخنگوی سفارت، افزود:
«ما موضعی عینی و بیطرفانه داریم و برای پیشبرد گفتوگوهای صلح تلاش کردهایم. ما هرگز در اقداماتی که به تشدید درگیری منجر شود مشارکت نمیکنیم.»
FT نوشته است Chris Campbell در لندن و Joe Leahy در پکن نیز در گزارشدهی تکمیلی این مطلب مشارکت داشتهاند.
روش تحقیق
FT مدار ماهواره TEE-01B را با استفاده از دادههای عمومی رهگیری نیروی فضایی آمریکا تحلیل کرده و به این نتیجه رسیده که این ماهواره در زمانهایی که در اسناد مورد اشاره آمده، در موقعیتی قرار داشته که بتواند از مکانهای یادشده تصویر بگیرد. در همه موارد، زمانسنجیها، مختصات و زاویه حسگرها با موقعیت مداری ماهواره سازگار بودهاند.
بیانیههای دولتی و گزارشهای رسانهای نیز نشان میدهد بسیاری از این نقاط در روزهای قبل یا بعد از عبور ماهواره هدف حمله قرار گرفتهاند. FT برای شناسایی آسیبهای احتمالی از تصاویر راداری ماهواره Sentinel-1 متعلق به آژانس فضایی اروپا و تصاویر با وضوح متوسط Sentinel-2 استفاده کرده است.