مؤسسه مطالعات جنگ (Institute for the Study of War یا ISW) و پروژه تهدیدات بحرانی (Critical Threats Project یا CTP) در مؤسسه امریکن انترپرایز، بهصورت روزانه برای ارائه تحلیل از جنگ با ایران گزارش منتشر میکنند. این بهروزرسانیها بر حملات آمریکا و اسرائیل به ایران و پاسخ ایران و محور مقاومت به این حملات تمرکز دارند و رویدادهای ۲۴ ساعت گذشته را پوشش میدهند.
توجه: ISW-CTP دیگر بهروزرسانیهای صبحگاهی مربوط به جنگ با ایران را منتشر نخواهد کرد و بهجای آن، صبحها در کانالهای شبکههای اجتماعی خود رشتهپستهایی درباره تازهترین تحولات جنگ و نقشههای مرتبط منتشر میکند.
نکات کلیدی
- ایران و ایالات متحده برداشتهای بنیاداً متفاوتی از مذاکرات جاری دارند و همین اختلاف، اصطکاک و احتمال بنبست را افزایش میدهد.
- ایران با استفاده از تهدید مینهای دریایی در تنگه هرمز، کشتیها را وادار میکند از آبهای سرزمینیاش عبور کنند و سپس از آنها «هزینههای حفاظت» بگیرد.
- آتشبس کنونی به ایران فرصت میدهد نیروی موشکی خود را پس از اختلال موقت ناشی از عملیات مداوم آمریکا و اسرائیل، دوباره سازماندهی کند.
- مجتبی خامنهای همچنان در حال بازیابی از جراحات شدید صورت و پاهاست که در حمله ۲۸ فوریه به مجموعه رهبر جمهوری اسلامی در استان تهران به او وارد شد.
- جمهوری خلق چین ممکن است در دوره آتشبس جاری به ایران برای احیای بخشی از توان پدافند هوایی فرسودهشدهاش کمک کند.
خطوط اصلی
ایران و ایالات متحده برداشتهای کاملاً متفاوتی از مذاکرات جاری دارند و همین موضوع اصطکاک ایجاد خواهد کرد. ایران بهدنبال توافقی فراگیر است که تهدید جنگ با آمریکا را بهطور کامل خاتمه دهد، در حالی که آمریکا ظاهراً توافقی بسیار محدودتر و متمرکز بر خودِ جنگ کنونی میخواهد. هیأت آمریکایی به رهبری معاون رئیسجمهور آمریکا، جیدی ونس، و با حضور استیو ویتکاف و جرد کوشنر، ظاهراً روی مذاکرهای محدود و موضوعمحور تمرکز دارد که بر سازوکارهای تنشزدایی پیرامون تنگه هرمز و احتمالاً موضوعات فرعیتری مثل بازداشتشدگان متمرکز است. در مقابل، هیأت ایرانی این گفتوگوها را اهرمی برای یک بازتنظیم گستردهتر در روابط تهران و واشینگتن تصویر میکند. مطالبات ایران شامل ادعای حاکمیت بر تنگه هرمز، غرامت خسارتهای جنگ، آزادسازی داراییهای بلوکهشده، و آتشبس سراسری در سراسر «محور مقاومت» است؛ مجموعهای از خواستهها که توازن انتظارات را برهم میزند و مذاکرات را بهسمت بنبست میبرد. دو منبع مطلع از روند گفتوگوها به فایننشال تایمز گفتهاند مذاکرات ۱۱ آوریل بر سر مسئله اصلی، یعنی وضعیت تنگه هرمز، به «بنبست» رسیده است.
ترکیب هیأت دستکم ۷۰ نفره ایران، به ریاست محمدباقر قالیباف و عباس عراقچی، نشان میدهد تهران اهدافی بسیار گسترده در مذاکرات دنبال میکند. این تیم بزرگ و بهشدت امنیتیشده، دیپلماتها، چهرههای پارلمانی، افراد نزدیک به سپاه پاسداران، و مدیران بلندپایه اقتصادی را در کنار هم قرار داده است؛ نشانهای از اینکه جمهوری اسلامی فهرستی بلند از مطالبات را در حوزههای گوناگون روی میز گذاشته است. حضور عبدالناصر همتی، رئیسکل بانک مرکزی، و متخصصان اقتصادی نیز بر تمرکز ایران بر ساختار تحریمها، داراییهای مسدودشده و سازوکارهای مالی جایگزین دلالت دارد. این چیدمان بیشتر از آنکه نشانه اعتماد به مصالحه باشد، حاکی از آمادگی برای چانهزنی طولانی اقتصادی و راهبردی است.
اندازه غیرمعمول هیأت ایرانی احتمالاً تنها نشانه بلندپروازی مذاکراتی نیست، بلکه از شکافهای داخلی و بیاعتمادی عمیق میان مراکز قدرت رژیم نیز حکایت دارد. گزارش شده پیش از مذاکرات، میان جناحهای حکومتی کشمکش وجود داشته است. قالیباف و عراقچی ظاهراً با احمد وحیدی، فرمانده سپاه، بر سر تلاش او برای واردکردن محمدباقر ذوالقدر به مذاکرات درگیر شدند؛ فردی که سابقه مذاکرات دیپلماتیک ندارد. همزمان، گزارش حضور همزمان بازیگران سیاسی، امنیتی و اقتصادی در هیأت ایرانی نشان میدهد رژیم نیازمند نظارت داخلی دائمی بر خودِ تیم مذاکرهکننده است.
ایران از وجود شمار نامعلومی از مینهای دریایی کارگذاشتهشده در تنگه هرمز استفاده میکند تا کشتیها را مجبور کند از آبهای سرزمینی ایران عبور کنند و سپس در همان آبها از آنها پول بگیرد. تهران به کشتیهای تجاری هشدار داده که ممکن است در یک «منطقه خطرناک» به وسعت ۱۳۹۴ کیلومتر مربع مین وجود داشته باشد؛ منطقهای که حتی مسیرهای استاندارد جداسازی ترافیک دریایی را هم در بر میگیرد. کشتیهایی که بخواهند از این محدوده ادعایی دوری کنند، ناچار میشوند از آبهای سرزمینی ایران عبور کنند و آنجا با «هزینههای حفاظت» روبهرو میشوند؛ هزینههایی که در عمل بهای در امان ماندن از حملات ایران است. این سازوکار با حقوق دریاها و کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل ناسازگار است، زیرا هیچ کشور ساحلی حق ندارد تردد در یک تنگه بینالمللی را محدود یا بابت آن عوارض اخذ کند. مقامهای آمریکایی به نیویورک تایمز گفتهاند ایران این مینها را بهصورت «نامنظم» کار گذاشته و اکنون حتی یافتن یا جمعآوری آنها برای خودش هم دشوار شده است.
تهدید مینها همزمان به ایران امکان میدهد بدون انجام حملاتی که آتشبس را فروبپاشاند، قیمت نفت و بیمه کشتیرانی را تا حد ممکن بالا نگه دارد. بهنظر میرسد تهران حساب میکند افزایش هزینه انرژی و حملونقل آمریکا را به عقبنشینی در برابر بخشی از مطالبات ایران وادار کند.
آمریکا میکوشد با عبور ناوشکنهای خود از مسیرهای استاندارد دریایی، توان ایران برای سوءاستفاده از تهدید مینها را تضعیف کند. دونالد ترامپ در ۱۱ آوریل گفت ایالات متحده «فرآیند پاکسازی» تنگه را آغاز کرده است. دو ناوشکن کلاس آرلی برک، USS Frank E. Peterson و USS Michael Murphy، برای پاکسازی تنگه از مینهای دریایی از آن عبور کردند. فرمانده سنتکام، دریادار برد کوپر، نیز گفت نیروی دریایی آمریکا بهزودی مسیر امن عبور را در اختیار کشتیرانی غیرنظامی قرار خواهد داد. اگر این مسیرها ایمن و قابلاستفاده نشان داده شوند، اهرم چانهزنی ایران بر پایه تهدید مینها تضعیف میشود. وزارت حملونقل قطر هم بعدتر در همان روز اعلام کرد تردد «برای همه انواع شناورها و کشتیها» از صبح ۱۲ آوریل از سر گرفته خواهد شد.
آتشبس فعلی به ایران فرصت میدهد نیروی موشکی خود را دوباره سازماندهی کند و از اختلال موقت ناشی از عملیات مداوم آمریکا و اسرائیل بازیابی شود. ISW-CTP پیشتر ارزیابی کرده بود که عملیات پیوسته آمریکا و اسرائیل نیروی موشکی ایران را با جلوگیری از بیرونکشیدن پرتابگرها، اخلال در فرماندهی و کنترل، و ایجاد ترس فراگیر در یگانهای نظامی که آنها را از اجرای حملات ناتوان یا بیمیل میکرد، سرکوب کرده بود. اما این آثار موقتیاند و دوره آتشبس میتواند به ایران فرصت دهد برای حملات موشکی هماهنگتر دوباره آماده شود. این نکته مهم است، زیرا ایران همچنان حدود ۱۰۰۰ فروند از ۲۵۰۰ موشک بالستیک میانبرد پیش از جنگ خود و کمتر از ۵۰ درصد پهپادهای انتحاریاش را حفظ کرده است.
با این همه، کارزار هوایی آمریکا و اسرائیل بخشهایی از برنامه موشکهای بالستیک ایران را بهشدت فرسوده کرده است. این برنامه به شبکهای از اجزا و زیرسامانههای پیچیده و اختصاصی وابسته است که جایگزینی آنها آسان نیست. حملات، تولید سوخت موشکی، سامانههای هدایت، تولید فولاد قابلاستفاده در موشکها، کارخانههای بلبرینگ مورد نیاز سامانههای هدایت اینرسی، و دیگر اجزای کلیدی را هدف قرار دادهاند. چنین زیرساختهایی بهسادگی جایگزین نمیشوند و اگر ایران موشکهای باقیماندهاش را مصرف کند، در جایگزینی سریع آنها با مشکل روبهرو خواهد شد.
مجتبی خامنهای همچنان در حال بهبود از جراحات شدید صورت و پاهایی است که در حمله ۲۸ فوریه به مجموعه رهبر جمهوری اسلامی در استان تهران به او وارد شد. سه منبع نزدیک به حلقه داخلی او به رویترز گفتهاند این حمله صورت مجتبی خامنهای را دچار بدشکلی کرده و به یکی یا هر دو پایش آسیب زده است. به گفته همین منابع، او همچنان «از نظر ذهنی هوشیار» است و از طریق کنفرانسهای صوتی با مقامهای ارشد ایرانی در تصمیمگیریهای مهم، از جمله جنگ و مذاکرات با آمریکا، مشارکت میکند. تأکید منابع بر «هوشیار بودن ذهنی» او، در کنار اشاره به بدشکلی صورت، تلویحاً احتمال صدمات ناحیه سر را هم مطرح میکند. مجتبی خامنهای از زمان انتصابش به رهبری در ۸ مارس تاکنون در انظار عمومی یا در تصاویر و ویدئوهای تازه ظاهر نشده و حکومت صرفاً از تصاویر قدیمی و بیانیههای مکتوب استفاده کرده است. تلویزیون دولتی ایران نیز او را «جانباز» توصیف کرده است.
جمهوری خلق چین ممکن است در دوره آتشبس جاری به ایران در بازسازی بخشی از توان پدافند هوایی آسیبدیدهاش کمک کند. سه منبع آگاه از ارزیابیهای اطلاعاتی اخیر آمریکا گفتهاند پکن در هفتههای آینده در حال آمادهسازی تحویل سامانههای دفاع هوایی دوشپرتاب (MANPADS) به ایران است. دو نفر از این منابع به CNN گفتهاند چین میکوشد این محمولهها را از طریق کشورهای ثالث عبور دهد تا مبدأ و مسیر آنها پنهان بماند. این انتقال احتمالی ممکن است نتیجه دو سال مذاکره میان تهران و پکن بر سر خرید MANPADS و سلاحهای دیگر، از جمله موشکهای کروز ضدکشتی، باشد؛ مذاکراتی که بنا بر گزارشها پس از جنگ ۱۲ روزه «بهطور چشمگیر شتاب گرفت».
تهران احتمالاً مشتاق است از توقف موقت خصومتها برای آمادهشدن در برابر احتمال ازسرگیری حملات آمریکا یا اسرائیل در صورت شکست مذاکرات استفاده کند. اگرچه نیروی مشترک آمریکایی-اسرائیلی پدافند هوایی ایران را فرسوده و برتری هوایی بر فراز ایران ایجاد کرده، سامانههای تازه میتوانند برای هواگردهایی که در ارتفاع پایین پرواز میکنند تهدید ایجاد کنند. آمریکا در طول درگیری در چندین منطقه جنوب ایران در ارتفاع پایین پرواز کرده بود؛ امری که نشان میدهد توان ضدهوایی محلی ایران، از جمله MANPADS، در آن مناطق سرکوب یا نابود شده بود. ایران میتواند این سامانههای تازه را برای تقویت دفاع از داراییهای دریایی خود در امتداد سواحل خلیج فارس نیز به کار گیرد.
گزارش آمادگی چین برای ارسال MANPADS به ایران ماهیت شراکت نظامی پکن و تهران را نیز روشنتر میکند. چین در گذشته بهدلیل روابط اقتصادی نزدیکش با کشورهای خلیج فارس، حمایت خود از ایران را محدود نگه میداشت، اما اکنون همزمان میکوشد بدون درگیرشدن مستقیم در جنگهای منطقهای ایران، توانمندیهای نظامی تهران را تقویت کند. چین همچنین از معدود کشورهای دارای فناوری پیشرفته است که ظاهراً حاضر به فروش تجهیزات نظامی به ایران است و در احیای برنامه موشکی ایران و تأمین فناوریهای دوکاربردی لازم برای بازسازی پس از جنگ نیز نقشی کلیدی دارد.
کارزار هوایی آمریکا و اسرائیل
مؤسسه علوم و امنیت بینالمللی در ۱۰ آوریل گزارش داد تصاویر ماهوارهای ایرباس از ۸ آوریل اصابت پرتابه به یک موضع توپخانه ضدهوایی در نزدیکی نیروگاه هستهای بوشهر را نشان میدهد. این مؤسسه افزود مواضع ضدهوایی در فاصله تقریبی ۷۰ تا ۱۱۰ متری از محیط نیروگاه و حدود ۱.۶ کیلومتری از راکتور فعال قرار داشتهاند. به گفته گزارش، حمله دو سامانه ضدهوایی را منهدم و یک سازه نامشخص را فروریخته است و آوار در هر دو محل اصابت دیده میشود. آژانس بینالمللی انرژی اتمی پیشتر در ۴ آوریل اعلام کرده بود ایران به آن اطلاع داده که یک پرتابه در نزدیکی نیروگاه بوشهر فرود آمده است. در گزارش جدید آمده که این حمله احتمالاً خودِ موضع نظامی مجاور تأسیسات هستهای را هدف گرفته، نه راکتور را.
پاسخ ایران
ایران در ۱۱ آوریل یک فروند پهپاد را بهسوی بحرین شلیک کرد. کاهش حجم آتش ایران علیه کشورهای خلیج فارس در روزهای اخیر احتمالاً بازتاب پایبندی نسبی تهران به آتشبس ۷ آوریل است. ISW-CTP از زمان قطع داده روز ۱۰ آوریل حمله دیگری از سوی ایران علیه کشورهای خلیج فارس مشاهده نکرده و یادآور میشود تهران در ۱۰ آوریل نیز فقط به یک کشور خلیج فارس حمله کرده بود.
کارزار اسرائیل علیه حزبالله و پاسخ حزبالله
حزبالله مدعی شد بین ساعت ۲ بعدازظهر ۱۰ آوریل تا ساعت ۲ بعدازظهر ۱۱ آوریل، ۲۶ حمله علیه نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان انجام داده است. این گروه گفت ۱۶ حمله را علیه نیروهای اسرائیلی فعال در منطقه بنتجبیل در جنوبشرق لبنان انجام داده است. حزبالله بهطور خاص از هفت حمله با راکت، خمپاره و موشک ضدزره به نیروهای اسرائیلی در نزدیکی مدرسه الاسراق، واقع میان عیناتا و بنتجبیل، خبر داد. یک خبرنگار اسرائیلی نیز تأیید کرده که یگانهای اسرائیلی در ۹ آوریل پس از منزویکردن اخیر شهر، بهطور مستقیم با نیروهای حزبالله در بنتجبیل درگیر شدهاند. بنتجبیل هم از نظر عملیاتی مهم است، چون بر گره چند محور اصلی در جنوبشرق لبنان قرار دارد، و هم از نظر نمادین برای حزبالله اهمیت دارد.
حزبالله همچنین مدعی شد در همین بازه ۳۶ حمله علیه زیرساختهای ارتش اسرائیل و جوامع اسرائیلی در شمال و جنوب اسرائیل انجام داده است. رادیو ارتش اسرائیل گزارش داد این گروه در ۱۱ آوریل حدود ۴۰ راکت به مناطق شمالی اسرائیل شلیک کرده است. حزبالله از پنج رگبار راکتی علیه کریاتشمونا سخن گفت و گزارشهای اسرائیلی نیز از اصابت دستکم دو راکت در این شهر بدون تلفات خبر دادهاند. همچنین از شلیک راکت و پهپاد به صفد، شلومی و کرمیئیل گزارش شده است. بیشتر این پرتابهها تلفاتی نداشتند، اما دستکم یک پهپاد حزبالله به یک منزل مسکونی در شلومی اصابت کرده و خسارت وارد کرده است.
بنیامین نتانیاهو در ۱۱ آوریل اعلام کرد ارتش اسرائیل در جنوب لبنان یک «منطقه امنیتی» ایجاد کرده است. او گفت این منطقه بین هشت تا ده کیلومتر در شمال مرز اسرائیل و لبنان امتداد دارد. هنوز روشن نیست این «منطقه امنیتی» با تعریف دکترین نظامی از کنترل منطقه منطبق است یا نه. یک مقام ارشد فرماندهی شمال ارتش اسرائیل پیشتر گفته بود هدف از این منطقه امنیتی عقبراندن نیروهای حزبالله برای محدودکردن توان شلیک موشکهای ضدزره به شهرکهای شمال اسرائیل و رفع خطر نفوذ هماهنگ مرزی است.
ارتش اسرائیل همچنان به عملیات هوایی و زمینی علیه زیرساختها و نیروهای حزبالله در سراسر جنوب لبنان ادامه میدهد. نیروی هوایی اسرائیل گفت در ۲۴ ساعت گذشته بیش از ۲۰۰ هدف زیرساختی حزبالله، از جمله پرتابگرهای راکتی، را در لبنان هدف قرار داده است.
ارتش اسرائیل گزارش داد دو سرباز تیپ ۳۵ چترباز این کشور در ۹ آوریل طی درگیری مستقیم با نیروهای حزبالله در جنوب لبنان «بهطور متوسط» زخمی شدهاند. به گفته ارتش، این نیروها سپس حمله هواییای را فراخوانی کردند که به کشتهشدن نیروهای حزبالله انجامید. ارتش همچنین گفت نیروهای تیپ ۳۵ بین ۱۰ تا ۱۱ آوریل چند انبار سلاح شامل موشکهای ضدزره و مواد منفجره را کشف و ضبط کردهاند.
مقامهای اسرائیلی و لبنانی توافق کردهاند ۱۴ آوریل در واشینگتن برای مذاکرات مستقیم دیدار کنند. دفتر جوزف عون، رئیسجمهور لبنان، اعلام کرد سفیر لبنان در آمریکا و سفیر اسرائیل در آمریکا برای هماهنگی این مذاکرات گفتوگوی مستقیم تلفنی داشتهاند و قرار است نشست در وزارت خارجه آمریکا برگزار شود. با این حال، دو طرف درباره ادامه یا توقف عملیات اسرائیل در لبنان در طول مذاکرات مواضع متفاوتی دارند. به گزارش AFP، سفیر اسرائیل گفته تلآویو حتی در زمان مذاکرات نیز از گفتوگو درباره آتشبس با حزبالله خودداری میکند. در مقابل، دولت لبنان قصد دارد ابتدا خواستار آتشبس شود و سپس درباره خلع سلاح حزبالله، کمک نظامی آمریکا به لبنان و بسته اقتصادی بازسازی گفتوگو کند. دو منبع مطلع به Axios گفتهاند هم دولت لبنان و هم آمریکا از اسرائیل خواستهاند پیش از آغاز مذاکرات، عملیات خود را «متوقف» کند.
نواف سلام، نخستوزیر لبنان، اعلام کرد سفر برنامهریزیشده خود به واشینگتن را «با توجه به شرایط داخلی کنونی» به تعویق انداخته است. او قرار بود بنا بر گزارشها در ۱۶ آوریل با مارکو روبیو دیدار کند. سلام در ۹ آوریل همچنین به ارتش لبنان دستور داد انحصار سلاح را در بیروت فوراً به دست دولت بازگرداند. رسانههای لبنانی گزارش دادهاند ارتش لبنان یگانهایی از جمله نیروهای کماندویی را برای حفاظت از کاخ دولت و آغاز گشتزنی در بیروت مستقر کرده است. این اقدامات در حالی انجام میشود که گزارشهای تأییدنشدهای از تدارک احتمالی حزبالله برای یک «کودتا» و تصرف ساختمانهای دولتی در روزهای اخیر منتشر شده بود؛ گزارشهایی که ادعا میکنند حملات اسرائیل در ۸ آوریل به بیروت و ضاحیه، این طرح احتمالی را بر هم زده است.
پاسخ دیگر گروههای محور مقاومت
شبهنظامیان عراقی مورد حمایت ایران در ۸ آوریل سه پهپاد را بهسوی یک کاروان امنیتی آمریکایی شلیک کردند که در حال انتقال شلی کتلسن، خبرنگار آمریکایی ربودهشده، از منطقه سبز بغداد به فرودگاه بینالمللی بغداد بود. این خبر را منابعی نامشخص در ۱۱ آوریل به رسانههای منطقهای دادهاند. این گزارش در ادامه تأییدیه وزارت خارجه آمریکا در ۹ و ۱۰ آوریل منتشر شد که گفته بود شبهنظامیان عراقی در ۸ آوریل به کاروان کارکنان دیپلماتیک آمریکا کمین زدهاند. تا لحظه نگارش گزارش، هیچ گروه عراقی مسئولیت این حمله را بر عهده نگرفته است. کتائب حزبالله پیشتر در ۳۱ مارس شلی کتلسن را ربوده و سپس در ۷ آوریل، در ازای آزادی شماری نامشخص از اعضایش توسط دولت عراق، او را آزاد کرده بود.
پویاییهای درونرژیمی
رسانههای ایرانی اعضای تیم مذاکرهکننده ایران را نام بردند و علی اکبر احمدیان را بهعنوان دبیر شورای دفاع معرفی کردند. با این حال، همین رسانهها پیشتر گزارشی درباره انتصاب او به این سمت منتشر نکرده بودند. احمدیان جایگزین علی شمخانی شده که در نخستین روز جنگ، ۲۸ فوریه، در حمله نیروی مشترک کشته شد. شورای دفاع، زیرشورای عالیترین نهاد تصمیمگیری امنیت ملی ایران در حوزه دفاع راهبردی است که شورای عالی امنیت ملی در اوت ۲۰۲۵ برای تسریع تصمیمگیری در زمان جنگ ایجاد کرد. علی خامنهای در همان مقطع احمدیان را بهعنوان یکی از نمایندگان خود به این شورا منصوب کرده بود.