مقدمه
جنگ علیه ایران دو مرحله را پشت سر گذاشته است: مرحله نخست در ژوئن ۲۰۲۵ و مرحله دوم از ۲۸ فوریه تا آتشبس ۷/۸ آوریل ۲۰۲۶. این گزارش خسارت و ویرانی واردشده به سایتهای هستهای در مرحله دوم را ارزیابی میکند. مؤسسه توانست دستکم شش سایت هستهای را که هدف حمله قرار گرفته بودند شناسایی کند. سه سایت دیگر نیز هدف قرار گرفتند که ممکن است هستهای باشند، اما اطلاعات کافی برای قطعیت وجود ندارد. در مجموع، شش تا نه سایت مرتبط با موضوع هستهای هدف حمله قرار گرفتند.
ارزیابی خسارت مؤسسه از مرحله نخست در گزارشهای وبسایت مؤسسه آمده و نشان میدهد برنامه سانتریفیوژ ایران نابود شد؛ از جمله پایان غنیسازی اورانیوم، آسیب شدید به سایتهای مرتبط با تولید خودِ سلاح هستهای، و از دست رفتن بخشی از دانشفنی کلیدی برای توسعه و تولید سلاح هستهای.
در مرحله دوم جنگ ایران، تأسیسات هستهای ایران همچنان هدف حملات هوایی اسرائیل و آمریکا قرار گرفتند و تخریب شدند. آسیب قابلتوجه تازهای به تأسیساتی که مستقیماً با غنیسازی اورانیوم مرتبط بودند وارد نشد؛ آنها همچنان نابود باقی ماندهاند و هیچ تلاش بازسازی در آنها مشاهده نشده است. هیچ نشانهای هم وجود ندارد که ایران غنیسازی را از سر گرفته باشد. به نظر میرسد اولویت اسرائیل در مرحله دوم بیشتر بر تضعیف بیشتر توان ایران برای ساخت خودِ سلاح هستهای بوده است؛ فرایندی که «تسلیحاتیسازی هستهای» خوانده میشود. برخی از سایتهای تسلیحاتیسازی که هدف قرار گرفتند، برای نخستین بار علنی شدند و پرتوی تازه بر گستره کارهای مرتبط با تسلیحات هستهای ایران انداختند.
درباره تسلیحاتیسازی، ارتش اسرائیل دستکم چهار سایت دیگر مرتبط با تسلیحاتیسازی هستهای را که در مرحله دوم هدف قرار گرفتند شناسایی کرد. افزون بر آن، ما سه سایت دیگر را شناسایی کردیم که احتمالاً سایتهای تسلیحاتیسازی هستهای هستند؛ بنابراین مجموع این سایتها به چهار تا هفت سایت میرسد. در ژوئن ۲۰۲۵ نیز پنج سایت مرتبط با تسلیحاتیسازی هستهای هدف حمله قرار گرفته بودند؛ در نتیجه، در کل، نه تا دوازده سایت درگیر در توسعه و ساخت سلاح هستهای هدف قرار گرفتهاند. بسیاری از این سایتها شامل عناصری بودند که فقط در ماهها یا سالهای اخیر افزوده شده بودند. دستکم یک سایت، قابلیتی بازسازیشده پس از ژوئن را در خود داشت که اسرائیل بهنحوی آن را کشف کرده بود.
دو تأسیسات چرخه سوخت نیز هدف حمله قرار گرفتند. کارخانه تولید کیک زرد اردکان (YPP) هدف حمله اسرائیل قرار گرفت و زیرساخت کلیدی لازم برای تولید کیک زرد از سنگ اورانیوم را نابود کرد. کارخانه تولید آب سنگین اراک نیز دوباره هدف قرار گرفت؛ این بار به شکلی کاملتر از مرحله نخست. دومی پیامدهای اقتصادی دارد، زیرا سازمان انرژی اتمی ایران آب سنگین را بهصورت تجاری میفروخت. این حمله همچنین پیامد راهبردی دارد، چون در یک رآکتور آبسنگین از نوع اراک به آب سنگین نیاز خواهد بود. نابودی تأسیسات اردکان یک منبع مهم اکسید اورانیوم طبیعی را حذف میکند؛ مادهای که در برنامههای گوناگون هستهای، از غنیسازی تا رآکتورهای آب سنگین، لازم است.
اسرائیل و ایالات متحده بسیاری از سایتهای صنعتی و نظامی را نیز هدف گرفتند؛ سایتهایی که عمدتاً در پژوهش، توسعه، تولید، استقرار و استفاده از موشک، پهپاد و تسلیحات متعارف دخیل بودند. ممکن است برخی از این سایتها در واقع مرتبط با موضوع هستهای بوده باشند اما چنین اعلام نشده و مؤسسه نیز آنها را شناسایی نکرده باشد. افزون بر این، چند سایت سابق آماد که تغییر کاربری داده شده و هدف قرار گرفتند، در پایان گزارش آمدهاند.
دانشمندان هستهای بیشتری کشته شدند، هرچند شمار دقیق آن علناً معلوم نیست. اسرائیل اعلام کرد اعضای شورای دفاع را کشته است؛ شورایی که رئیس سپند (SPND) و رئیس پیشین آن را در بر میگرفت. برخلاف جنگ ژوئن، اسرائیل فهرستی از نامها و تخصص دانشمندانی که کشته است منتشر نکرده و فقط اعلام کرده که افراد بیشتری را کشته است. به نظر میرسد هدف این تلاش حذف دانشفنی کسانی باشد که در برنامه تسلیحات هستهای حضور داشتند. دانشفنی را نباید با دانش اشتباه گرفت؛ دانش را نمیتوان نابود کرد. اما جایگزین کردن دانشفنی، بهویژه در یک برنامه تسلیحات هستهای بسیار محرمانه، بسیار دشوارتر و زمانبرتر است.
سایتهای مهم دیگری، مانند مجموعه زیرزمینی اصفهان با سه ورودی تونل، و منطقه کوه کلنگی نطنز با دو مجموعه تونلی جداگانه، هدف قرار نگرفتند. باور بر این است که این سایتها بیشتر ده تُن اورانیوم غنیشده ایران، از جمله ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا، را نگه میدارند. اما مجموعههای تونلیای که گفته میشود اورانیوم غنیشده را در خود دارند پیش از جنگ به دست ایران مسدود شدند و هنوز باز نشدهاند. افزون بر این، ورودیهای خودرو و نفراتِ سایت غنیسازی زیرزمینی نطنز هدف حمله قرار گرفتند. در مجموع، به نظر میرسد بخش زیادی از اورانیوم غنیشده در سایتهایی محبوس شده که هرگونه جابهجایی در آنها بهسادگی قابل تشخیص است؛ موضوعی که دسترسی و استفاده از اورانیوم غنیشده را دشوارتر میکند.
حملات مرحله دوم توان ایران برای ساخت سلاح هستهای را بیش از پیش عقب انداختهاند. گزارشهای رسانهای اخیر مبنی بر اینکه جامعه اطلاعاتی آمریکا به این نتیجه رسیده که مرحله دوم جنگ زمانبندی ایران برای ساخت سلاح هستهای را عقب نینداخته، با خسارت قابل مشاهده در تأسیسات تسلیحاتیسازی هستهای همخوان نیست و هم توضیح بیشتر و هم بررسی دقیقتر میطلبد.
برای طولانیتر کردن زمان لازم جهت گریز به اورانیوم با درجه تسلیحاتی، مذاکرات باید تضمین کند ذخایر اورانیوم غنیشده خارج یا به اورانیوم طبیعی رقیق شود. این کار اعتماد ایجاد میکند که غنیسازی تا درجه تسلیحاتی در یک برنامه مخفی، زمانبرتر از ساخت خود سلاح هستهای خواهد بود و اعتماد نسبت به جلوگیری از تقلب در چارچوب پایان مذاکرهشده، دائمی یا توقف بلندمدت برنامه سانتریفیوژ ایران را افزایش میدهد.
حملات هر دو مرحله جنگ شایسته اعتبار دادناند، زیرا هم زمان لازم برای تکمیل یک سلاح هستهای را بهطور معناداری افزایش دادهاند و هم احتمال شکست را در صورت تلاش ایران بالا بردهاند. هرچند رژیم جدید ایران بهطور گسترده انگیزهمندتر برای تصمیم به ساخت سلاح هستهای تلقی میشود، ابزار آن برای این کار بهشدت تضعیف شده و اعتمادش به تلاش نیز آسیب دیده است. پیش از جنگ ژوئن ۲۰۲۵، ایران میتوانست با تقریباً ۱۰۰ درصد قطعیت، در کمتر از شش ماه از برنامه خارج شود و یک سلاح هستهای قابل تحویل با سامانهای غیرموشکی بسازد؛ اما اگر در ماههای آینده چنین تلاشی کند، با مبارزهای بسیار دشوارتر برای موفقیت روبهرو خواهد شد و احتمال موفقیت، چه در نه ماه، یک سال یا دو سال، اکنون از نظر فنی بسیار نامطمئنتر و بهطور قابل توجهی کمتر از ۱۰۰ درصد است. همین خطر واقعیِ شکست در ساخت موفق یک سلاح هستهای ممکن است عاملی بازدارنده در برابر تصمیم به تلاش باشد.
اهداف مرتبط با تسلیحاتیسازی هستهای
سایت مینزدایی
مینزدایی سایتی پیشتر ناشناخته است که گمان میرود در تلاش ایران برای بازسازی قابلیتهای تسلیحات هستهای پس از ژوئن ۲۰۲۵ نقشی کلیدی داشته باشد. در ۳ مارس ۲۰۲۶، نیروهای دفاعی اسرائیل اعلام کردند مجموعه مینزدایی، که گاهی Minzadehei نیز نوشته میشود و در شرق تهران قرار دارد، در حملات هوایی هدف قرار گرفته است. آنها این سایت را یک مجموعه هستهای محرمانه یا «مقر هستهای» توصیف کردند که بخشی از آن زیرزمین قرار دارد و در آن «گروهی از دانشمندان هستهای بهطور مخفیانه برای توسعه یک جزء کلیدی در سامانه تسلیحات هستهای فعالیت میکردند». شرح ویدئوی ارتش اسرائیل درباره حمله میگوید: «این مجموعه برای امکانپذیر کردن بازیابی فناوری موردنیاز و پیشبرد قابلیتها برای توسعه تسلیحات هستهای طراحی شده است.» معنای «جزء» مبهم است و روشن نیست به یک جزء مشخص از سلاح هستهای اشاره دارد یا به یک گروه یا بخش از تلاش تسلیحاتیسازی هستهای.
گزارشهای بعدی لوموند نشان داد این مجموعه در «فلزیسازی» برای ساخت سلاح هستهای دخیل بوده است. این احتمالاً به متالورژی لازم برای ساخت هسته اورانیوم با درجه تسلیحاتیِ یک سلاح هستهای اشاره دارد و میتواند شامل تبدیل تترافلوراید اورانیوم به فلز اورانیوم، ذوب فلز در یک کوره تخصصی، ریختهگری و پرداخت نهایی هسته باشد. به گفته ارتش اسرائیل، این سایت بازیابی یک قابلیت بوده؛ احتمالاً قابلیتی که در حملات ژوئن از دست رفته یا آسیب دیده بود. اگر چنین باشد، این فعالیت تازه در این سایت ممکن است با سایت میثمی، که در جنگ ژوئن ۲۰۲۵ دو بار هدف حمله قرار گرفت و بسیاری از ساختمانهایش، از جمله یک ساختمان تازهساز، نابود شد مرتبط باشد. اسرائیل در گزارشی به شورای امنیت سازمان ملل گفت: «این سایت مقدار زیادی تجهیزات متالورژیکی داشت که به مرکز مواد پیشرفته، ذیل گروه شهید میثمی، گروه شیمی سپند، خدمت میکرد. این تجهیزات میتواند، با تغییراتی، برای فرایند متالورژی ساخت هسته شکافتپذیر استفاده شود.» پس از ژوئن، مرتبسازی و پاکسازی آوار در این سایت دیده شد.
مجموعه مینزدایی یک سایت نظامی از پیش موجود، احتمالاً متعلق به سپند، بود که نزدیک یک پارک تفریحی غیرنظامی قرار داشت و همین به آن ظاهر یک تفرجگاه میداد؛ ظاهری که هدف آن را در تصاویر ماهوارهای پنهان میکرد، هرچند نشانههای معمول حفاظت فیزیکی یک تأسیسات نظامی حساس با بررسی دقیقتر دیده میشود. این نشانهها شامل دیوار امنیتی بلند، ایستهای بازرسی و برجهای نگهبانی است (نگاه کنید به شکل ۱). مجموعه دو خوشه از ساختمانهای روی زمین و همچنین جادههای طولانی و پرپیچوخم با چند ساختمان جانماییشده در دامنه تپه دارد. یک ساختمان دامنهای که ارتش اسرائیل در یک اینفوگرافیک برجسته کرده، هم از طریق یک گذرگاه دیوارکشی شده و هم از طریق خاکبرداری به مجموعه روی زمین متصل است. روشن نیست این تأسیسات تا چه حد زیر دامنه تپه امتداد دارد، اما ساختمان برجستهشده تا ۱ آوریل ۲۰۲۶ هدف حمله قرار نگرفته بود.
تصاویر ماهوارهای با وضوح بالای ایرباس از ۴ مارس ۲۰۲۶ نشان داد حملات هوایی سه ساختمان بزرگ روی زمین را نابود کردهاند. یک دهانه بزرگ روی دامنه نزدیک، بالای ورودیهای سنگری، و همچنین پنج تا شش دهانه کوچکتر دیده میشود که سطح بتنی بالای دامنه را سوراخ کردهاند (نگاه کنید به شکلهای ۲ تا ۵). سطح بتنی هدفگرفتهشده در نگاه نخست شبیه حیاط یا پارکینگ است، اما ممکن است در واقع سقف یک تأسیسات نیمهبرآمده و نیمهمدفون باشد که هم به ساختمانهای روی زمین و هم به تأسیسات هدفگرفتهشده زیر دامنه تپه متصل است (نگاه کنید به شکلهای ۶ و ۷).
تلغان ۲
ارتش اسرائیل یک تأسیسات تازهساخت و بهشدت مستحکم در سایتی موسوم به تلغان ۲ را، که در مجموعه نظامی پارچین قرار دارد، نابود کرد و حمله را مستقیماً به قابلیتهای تسلیحات هستهای ایران پیوند داد. این حمله را «لایهای دیگر در تلاش جاری برای محروم کردن رژیم از اجزای اصلی لازم برای دستیابی به تسلیحات هستهای» توصیف کرد.
موقعیت تلغان ۲ برای کسانی که برنامه تسلیحات هستهای ایران را مطالعه میکنند شناختهشده است. این ساختمان در اوایل دهه ۲۰۰۰ و در چارچوب طرح آماد برای اهداف توسعه تسلیحات هستهای استفاده میشد. در دوران طرح آماد، تلغان ۲ در اصل یک محفظه آزمایش انفجاریِ استوانهای و ویژه داشت که همراه با فلاش ایکسری کار میکرد و میتوانست درون آزمایشهای انفجاری پرقدرت را عمیقاً ببیند؛ قابلیتی برای مطالعه دقیق آغاز فشردهسازی کروی یک جرم چگال. ایران در سال ۲۰۰۳ یک آزمایش مهم تسلیحات هستهای را در تلغان ۲ انجام داد که شامل نسخه کوچکشده سامانه آغازگر چندنقطهای بود؛ سامانهای که ایران آن را مولد موج شوک مینامید. این سامانه برای قرار گرفتن در حجم بیرونی سلاح هستهای و انفجار یکنواخت خرج انفجاری اصلی طراحی شده بود.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی هرگز از این ساختمان بازدید نکرد. شواهد موجود نشان میدهد محفظه انفجاری قوی و فلاش ایکسری همراه آن در جریان پاکسازی چندساله ایران از سایت، که ساختمان همجوار تلغان ۱ را نیز در بر میگرفت، از ساختمان خارج شدند.
ساختمان اصلی تلغان ۲ در حمله هوایی اسرائیل در اکتبر ۲۰۲۴ نابود شد. بر اساس گزارش اکسیوس و برداشت مؤسسه، به نظر میرسد اندکی پیش از بمباران اکتبر ۲۰۲۴، تلغان ۲ تجهیزاتی برای ساخت مواد منفجره پلاستیکی PETN با خلوص بالا در خود داشته است. این مواد منفجره که قالبپذیرند، جزء ضروری مولد موج شوک هستند. بخشهای ترجمهشده پست عبری ارتش اسرائیل در مارس ۲۰۲۶، این سایت را مکانی توصیف کرد که «رژیم ایران از آن برای پیشبرد قابلیتهای تسلیحات هستهای استفاده میکرد» و «در سالهای اخیر برای توسعه مواد منفجره پیشرفته به کار میرفت».
بازسازی سایت از مه ۲۰۲۵، پیش از جنگ ژوئن، آغاز شد. تصاویر ماهوارهای مراحل اولیه ساخت نشان میداد احتمالاً یک یا چند ظرف مهار انفجار قوی درون سازه جدید نصب شده است. تأسیسات در حال ساخت در ژوئن ۲۰۲۵ هدف قرار نگرفت. ایران سپس برای سختسازی و محافظت از تأسیسات جدید تلاش زیادی کرد: ساخت با قاب فولادی تقویتشده، پوشاندن با بتن سختشده و دفن زیر خاک. تدابیر دفاعی غیرفعال اضافی نیز نصب شد؛ از جمله حصار ضدپهپاد بالای تأسیسات و دیوارهای بتنی سختشده جلوی ورودی آن.
تصاویر ماهوارهای ونتور از ۱۱ مارس ۲۰۲۶ نابودی تلغان ۲ را نشان داد (نگاه کنید به شکل ۸). سه دهانه بزرگ ناشی از سلاحهای نفوذکننده در زمین بهطور یکنواخت روی سقف تأسیسات دیده میشود. سلاحها مستقیماً به ساختمان داخلی اصلیِ حاوی ظروف احتمالی مهار انفجار قوی در زیر آن نفوذ کردند و تأسیسات را نابود کردند (نگاه کنید به شکل ۹). موج انفجار ناشی از سلاحهای نفوذکننده در زمین باعث فروپاشی یک ساختمان پشتیبانی نزدیک و دیوار بتنی دفاعی بیرونی شد. در همان نزدیکی، یک ساختمان کنترل آتش و ابزار دقیق که در تأسیسات تلغان ۱ استفاده میشد نیز نابود شد.
دانشگاه مالک اشتر و ساختمان مجاور سایت مژده (لاویزان ۲)
دو ساختمان نزدیک سایت مژده که پیشتر نابود شده بود، در مارس ۲۰۲۶ هدف قرار گرفتند. یکی ساختمان بزرگ و تازهساختی از نوع آزمایشگاه مهندسی بود و دیگری بخشی از دانشگاه مالک اشتر. مورد دوم از سوی ارتش اسرائیل مستقیماً به کار تسلیحاتیسازی هستهای پیوند داده شد. شکل ۱۰ ساختمانها را پیش از حمله نشان میدهد.
ساختمان بزرگ و مشکوک به آزمایشگاه مهندسی در اوایل مارس هدف قرار گرفت. همانطور که شکل ۱۰ نشان میدهد، ساختمان جدید در کنار سایت مژده، یا لاویزان ۲، قرار داشت؛ با مسیرهای زمینی به آن متصل بود و از طریق یک پل عابر پیاده به دانشگاه مالک اشتر وصل میشد. سایت مژده در جنگ ژوئن ۲۰۲۵ نابود و سپس پاکسازی شد.
تصاویر ماهوارهای ۳ مارس ۲۰۲۶ تأیید کرد که ساختمان مشکوک به آزمایشگاه مهندسی کاملاً نابود شده و آوار در محدودهای وسیع و تا بزرگراه کناری پخش شده است (نگاه کنید به شکل ۱۱).
ارتش اسرائیل هدف این ساختمان را روشن نکرد. نزدیکی آن به سایت مژده از ارتباط با سپند و توسعه تسلیحات هستهای حکایت دارد. همچنین به نظر میرسد با سایت مژده محیط امنیتی مشترکی دارد.
اسرائیل در گزارشی به سازمان ملل پس از عملیات «خیزش شیر» سایت مژده را مکانی توصیف کرد که «برای پژوهش و توسعه پرتویی و مواد منفجره قوی» استفاده میشد. اسرائیل توضیح داد: «این سایت آزمایشگاههای سپند، شامل اجزا و پروژههای پژوهش و توسعه منحصربهفرد هم برای پروژههای هستهای و هم برای پروژههای تسلیحات متعارف [sic] در حوزههای نوترونیک، مواد منفجره و تشخیص را در خود داشت.»
ساختمان تازه نابودشده فقط در اوایل ۲۰۲۵ تکمیل شده بود. با توجه به شروع ساختوساز در ۲۰۱۶، احتمالاً برای پشتیبانی از فعالیتهای سپند در مژده و/یا دانشگاه مالک اشتر ساخته شده بود.
در ادامه مارس، ارتش اسرائیل حمله به یک ساختمان بزرگ در پردیس دانشگاه مالک اشتر را اعلام کرد؛ همانطور که شکل ۱۰ نشان میدهد، این ساختمان نزدیک ساختمان بحثشده در بالا است و با پل عابر به آن متصل میشود. دانشگاه صنعتی مالک اشتر سالها با برنامه تسلیحات هستهای ایران مرتبط بوده است. صورتجلسههای برنامهریزی پساآماد از سال ۲۰۰۳ که در آرشیو هستهای یافت شد، برنامههایی برای ادامه پژوهش و توسعه تسلیحات هستهای در دانشگاه مالک اشتر را توصیف میکند.
ارتش اسرائیل در بیانیه خود هدف ساختمان هدفگرفتهشده را «یک سایت راهبردی پژوهش و توسعه که رژیم تروریستی ایران از آن برای توسعه اجزای تولید سلاح هستهای استفاده میکرد» توصیف کرد. تصاویر ماهوارهای ایرباس از ۱۸ مارس ۲۰۲۶ تأیید کرد که ساختمان بر اثر حمله هوایی بهشدت آسیب دیده و یک بخش کامل از سازه نابود شده است (نگاه کنید به شکل ۱۲).
شهید چمران
مؤسسه یک سایت بزرگ در شرق تهران را شناسایی کرد که اسرائیل یا ایالات متحده آن را هدف گرفته و نابود کردهاند. این سایت پیشتر از سوی شورای ملی مقاومت ایران بهعنوان محل ادعایی ستاد گروه شهید چمران، نهاد زیرمجموعه سپند، معرفی شده بود. این مجموعه ابتدا بین ۶ تا ۱۹ مارس هدف حمله قرار گرفت. سپس بار دیگر در زمانی میان ۵ تا ۱۱ آوریل ۲۰۲۶ هدف حمله قرار گرفت. هرچند فعلاً تأییدی از سوی ارتش اسرائیل وجود ندارد که این سایت به سپند یا گروه چمران مرتبط بوده باشد، تخریب آن مهم است و ارتباط گروه چمران با توسعه تسلیحات هستهای بهخوبی مستند شده است. در فهرست تحریمی وزارت خارجه آمریکا در مه ۲۰۲۵ آمده بود که گروه شهید چمران «پژوهش مرتبط با موضوع هستهای» انجام داده است. در آن زمان، رئیس این گروه به دلیل حمایت از «تلاشهای پژوهش و توسعه هستهای و انفجاری سپند، از جمله تلاشهایی با کاربردهای بالقوه نظامی» تحریم شد.
مجموعه هدفگرفتهشده نزدیک سرخهحصار، کنار بزرگراه دماوند، در امتداد جاده اصلی به خجیر، سایت اصلی توسعه و تولید موشک سازمان صنایع هوافضا (AIO)، و نزدیک سایتهای پیشین طرح آماد قرار دارد. ساخت سایت در سال ۲۰۱۲ تقریباً همزمان با انتقال ستاد جدید سپند به سایت نور آغاز شد. گسترش عمده سایت در میانه ۲۰۲۳ شروع شد و هنگام حمله تقریباً کامل شده بود.
تا جایی که از تصاویر ماهوارهای قابل تشخیص بود، این مجموعه در ژوئن ۲۰۲۵ هدف حمله قرار نگرفت. در اوایل ۲۰۲۵، چند ساختمان تازه کامل شده بودند یا هنوز در حال ساخت بودند. تصاویر پس از ژوئن ۲۰۲۵ نشان میدهد فعالیت در سراسر سایت همچنان بالا بود؛ از جمله حجم زیاد خودروها در پارکینگها و آسفالتکردن جادهها. درباره پیشرفت ساخت چهار ساختمان در بخش شمالی مجموعه، فعالیت محدودی دیده میشود. شکل ۱۳ مجموعه را در آوریل ۲۰۲۵ نشان میدهد.
تصاویر ۲۴ مارس و ۱۴ آوریل ۲۰۲۶ نشان میدهد ساختمانهای متعدد نابودشده شامل هر دو مجموعه ستاد اداری و ساختمان اداری-آزمایشگاهی، یک تأسیسات احتمالی آزمایش اژکتور-دیفیوزر، و چند سالن مهندسی و ساختمان پشتیبانی دیگر است. یک ساختمان نابودشده بهدلیل بخش مرکزی بلند، جاده حلقهای با شعاع بزرگ، درِ بزرگ ورود خودرو در انتهای غربی و محوطه آسفالتشده بزرگ اطراف ساختمان، توجه ما را جلب کرد. به شکلهای ۱۴ و ۱۵ نگاه کنید.
مقامهای سپند و دانشمندان هستهای
در روز نخست جنگ، ارتش اسرائیل اعلام کرد چند عضو شورای دفاع ایران کشته شدند. این حمله دو فرد کلیدی مرتبط با سپند را حذف کرد: حسین جبل عاملی، رئیس سپند، و رضا مظفرینیا، رئیس پیشین سپند. علی شمخانی نیز کشته شد. شمخانی در اواخر دهه ۱۹۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰ عضو شورای عالی بینسازمانی فناوریهای پیشرفته بود؛ شورایی که مسئول نظارت بر تصمیم برای آغاز یک برنامه فشرده تسلیحات هستهای با نام رمز طرح آماد بود.
اسرائیل در دو نوبت جداگانه مدعی شد که بهتازگی دانشمندان هستهای را کشته است، اما برخلاف جنگ ژوئن، نامها و وابستگیهای آنان را منتشر نکرد. از منابع باز فقط یک یا دو نفر قابل شناساییاند.
رسانهها از دو دانشمند نام بردهاند. نخست حسین ذکی دیزجی است. او از دانشگاه امام حسین بود و گفته میشود عضو پیشین برنامه آماد بوده است. او با فریدون عباسیدوانی، رهبر و بنیانگذار برنامه تسلیحات هستهای و رئیس پیشین سازمان انرژی اتمی، مقاله مشترک داشته است. آنها در مه ۲۰۲۵ مقالهای درباره حفاظگذاری پرتویی با نرمافزار MCNP منتشر کردند. او در زمینه آشکارسازی نوترونهای سریع با کدهای MCNP و SRIM کار قابلتوجهی انجام داده است. فرد دیگر محمدرضا کیا از دانشگاه امیرکبیر است. درباره دخالت احتمالی او در برنامه تسلیحاتیسازی هستهای اطلاعات اندکی وجود دارد. آثار منتشرشده موجود او نیز به پرتودرمانی و دوزیمتری مربوط بود و از شبیهسازیهای مونتکارلو استفاده میکرد.
دانشگاه امام حسین
دانشگاه امام حسین یک دانشگاه کلیدی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است و اطلاعات درباره حملات به این سایت عمدتاً بر نقش آن در خدمت به سپاه در جریان جنگ متمرکز بود. دستکم یک ساختمان به برنامه هستهای پیوند داده شد.
در ۱۰ مارس ۲۰۲۶، ارتش اسرائیل حملات هوایی به یک مجموعه زیرزمینی در دانشگاه امام حسین را اعلام کرد. طبق پست تلگرامی ارتش اسرائیل، هدف یک «مجموعه پژوهش و توسعه تسلیحات مورد استفاده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» با «مسیر زیرزمینی [...] که در آن نیروهای مسلح سپاه آزمایشها و آزمونهایی مرتبط با توسعه و تولید موشکهای بالستیک انجام میدادند» بود. این پست ادامه داد: «این مجموعه در داخل دانشگاه مرکزی نظامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (امام حسین) قرار داشت؛ دانشگاهی که بهعنوان دارایی اضطراری و محل تجمع برای فعالیت عملیاتی خدمت میکرد.» در ۱۱ مارس، ارتش اسرائیل حمله خود به «مجموعهای ایجادشده در قلب دانشگاه مرکزی نظامی سپاه (امام حسین)، مورد استفاده عوامل رژیم برای نظارت بر کارزار و برگزاری جلسات» را اعلام کرد.
در ۳۰ مارس، ارتش اسرائیل دوباره حمله به محوطه دانشگاه امام حسین را اعلام کرد تا «آسیب قابلتوجهی به قابلیتهای تولید و توسعه تسلیحات رژیم» وارد کند. این ارتش زیرساخت نظامی نابودشده را شامل موارد زیر توصیف کرد:
«تونلهای باد ساختهشده زیر دانشگاه که رژیم برای آزمایش و توسعه موشکهای بالستیک از آنها استفاده میکرد؛
مرکز شیمی دانشگاه امام حسین که رژیم برای پژوهش و توسعه سلاحهای شیمیایی از آن استفاده میکرد؛
مرکز فناوری و مهندسی گروه مکانیک و توسعه، یک مجموعه مرکزی که رژیم برای توسعه موشکهای بالستیک و سلاحهای دیگر به کار میبرد.»
در اینفوگرافیک ضمیمه، ارتش اسرائیل همچنین بهروشنی یک ساختمان را «مرکز فیزیک» برچسب زده که برای «توسعه و پژوهش برنامه هستهای ایران» استفاده میشد. شکل ۱۷ این اینفوگرافیک را نشان میدهد. شکل ۱۸ نمای کلی دانشگاه امام حسین را نشان میدهد و خسارت پس از حمله را در سایتهایی که در اینفوگرافیک ارتش اسرائیل برچسب خوردهاند برجسته میکند. شکل ۱۹ نمای نزدیک «مرکز فیزیک» پیش و پس از حمله را نشان میدهد؛ حملات این ساختمان را که ساختمانی دوطبقه شبیه ساختمان اداری بود با خاک یکسان کرد و ساختمانهای نزدیک، از جمله ساختمانی از نوع آزمایشگاه و یک کارگاه، را نیز با خاک یکسان یا نابود کرد.
دانشگاههای دیگر با ارتباط احتمالی با تسلیحاتیسازی هستهای
دانشگاههای دیگری نیز هدف حمله قرار گرفتند که ممکن است تجهیزات، فعالیتها یا منابع مرتبط با تسلیحاتیسازی هستهای داشته باشند. هرچند ارتش اسرائیل دلیل هستهای برای هدف گرفتن دانشگاههای دیگر اعلام نکرده است، سازمان پیگیر آماد، یعنی سادات، با چند دانشگاه مرتبط بود؛ بهویژه دانشگاه صنعتی مالک اشتر و دانشگاه امام حسین که پیشتر درباره آنها بحث شد، اما همچنین دانشگاه شهید بهشتی. افزون بر این، یک سند محرمانه ایرانی درباره توسعه بیشتر یک آغازگر نوترونی برای سلاح هستهای شامل برنامههایی برای «حفظ ظرفیت ما» در دانشگاه شهید بهشتی بود.
تصاویر ماهوارهای دانشگاه شهید بهشتی مورخ ۱۴ آوریل ۲۰۲۶ فقط خسارت اندکی را در اطراف سایت نشان میدهد؛ سایتی که با ساختمانهای چندطبقه متراکم است (نگاه کنید به شکل ۲۰). یک ساختمان چندطبقه در بخش شمالی محوطه دانشگاه نابود شد.
گزارش شده بود که آژانس بینالمللی انرژی اتمی دستکم تلاش کرده از چند دانشگاه در ایران بازرسی کند؛ احتمالاً برای تلاش جهت راستیآزمایی کامل بودن اظهارنامه ایران و بعدها شاید برای پایش بند T برجام، جایی که بند T ممنوعیت برخی فعالیتهای تسلیحاتیسازی هستهای را تشکیل میداد. در سپتامبر ۲۰۱۷، آمانو، مدیرکل وقت آژانس، دشواریهای راستیآزمایی پایبندی ایران به بند T را با اشاره به نبود الزامات ارائه اظهارنامه یا تضمین دسترسی توصیف کرد. گزارشهای سال ۲۰۱۸ نشان داد آژانس فقط توانسته از دو دانشگاه بازدید کند: دانشگاه علم و صنعت ایران و دانشگاه صنعتی شریف.
مجموعه هستهای نطنز
مجموعه هستهای نطنز در جریان جنگ ۲۰۲۶ چندین بار هدف قرار گرفت. در ۱ مارس ۲۰۲۶، نقاط دسترسی نفرات و خودرو به سالنهای غنیسازی زیرزمینی هدف قرار گرفت و با حملات هوایی نابود شد (نگاه کنید به شکل ۲۱). در روز نخست جنگ، تصاویر ماهوارهای فعالیت خودروها را بیرون ساختمان دسترسی خودرو شناسایی کرد و نشان داد ایران وارد تأسیسات زیرزمینی میشد. نابودی نقاط دسترسی عملاً ورود به مجموعه زیرزمینی را ناممکن کرد و قابلیت مشاهده تلاشهای آینده برای بازگرداندن دسترسی را افزایش داد. بعدها تصاویر ۲۷ مارس نشان داد دو ایست بازرسی امنیتی روی زمین در سایت و ورودی اصلی مجموعه نابود شدهاند (نگاه کنید به شکلهای ۲۲ و ۲۳). این کار برای محدود کردن آزادی حرکت در سایت و جلوگیری از دسترسی زمینی انجام شد.
تأسیسات غنیسازی نطنز از پیش از جنگ ژوئن ۲۰۲۵ کار نکردهاند؛ در نتیجه تخریب واردشده به تأسیسات اصلی و پشتیبان در محل (سامانههای برق و تهویه مطبوع)، تخریب فیزیکی خود سالنهای غنیسازی و کارخانه آزمایشی غنیسازی سوخت روی زمین، و جابهجایی چیلرهای تهویه در اطراف مجموعه. در ماههای پیش از جنگ ۲۰۲۶، ایران یک سقف موقت پنلی روی کارخانه آزمایشی غنیسازی سوختِ بمبارانشده ساخت؛ احتمالاً برای پنهان کردن فعالیتهای خود در حالی که عملیات نجات و بازیابی هرگونه تجهیزات یا موادی را که ممکن بود از بمباران ژوئن ۲۰۲۵ جان سالم به در برده باشد انجام میداد.
کوه کلنگی. سایت کوه کلنگی، متشکل از دو مجموعه تونلی مستقل درست در جنوب کارخانه غنیسازی نطنز، در هیچیک از دو مرحله جنگ هدف قرار نگرفت؛ جز آنچه ممکن است بخشی از قابلیت پدافند هوایی متحرک بوده باشد که روی توده باطله نزدیک ورودیهای تونل غربیِ مجموعه تونلی بزرگتر قرار داده شده بود. آوار همچنان همانجا مانده و برداشته نشده است.
ایران اقداماتی برای دشوارتر کردن دسترسی به مجموعههای تونلی انجام داد. کمی پیش از شروع مرحله دوم جنگ، ایران ورودیهای تونل قدیمیترِ مجموعه تونلی کوچکتر را که حدود ۲۰۰۷ ساخته شده بود دفن و با بتن سختسازی کرد. در جریان جنگ، از ۲۲ آوریل، دو ورودی تونل شرقی مجموعه بزرگتر و جدیدتر با مواد خاکی خاکستری تا حدی مسدود شدند؛ به اندازهای که دسترسی خودرو به هر دو ورودی را متوقف کند. در ۱ آوریل ۲۰۲۶ این ورودیها باز و بدون مانع بودند. برخلاف وضعیت ورودیهای تونل فردو و اصفهان، این مواد در هیچ یک از ورودیها پوشاندن کامل دهانه تونل را ایجاد نمیکند. با این حال، به نظر میرسد این مواد برای کند کردن جدی ورود و خروج سریع خودروها کافی باشد و برای دسترسی و باز کردن مسیر بیمانع در داخل به تجهیزات سنگین خاکبرداری نیاز داشته باشد. فعلاً هنوز شواهدی نمیبینیم که چنین انسدادی در دو ورودی تونل غربی مجموعه بزرگتر انجام شده باشد. شکلهای ۲۴ و ۲۵ این فعالیت اخیر در مجموعه بزرگتر کوه کلنگی را نشان میدهد.
کارخانه تولید آب سنگین اراک
در ۲۷ مارس ۲۰۲۶، ارتش اسرائیل در ایکس اعلام کرد کارخانه تولید آب سنگین اراک دوباره در حملات هوایی هدف قرار گرفته است. تصاویر ماهوارهای ۲۹ مارس ۲۰۲۶ تأیید کرد که کارخانه تولید آب سنگین مجاور رآکتور آبسنگین IR-40 اراک نابود شده است (نگاه کنید به شکل ۲۶). در این حمله، هر سه مرحله تولید آب سنگین و چند تأسیسات پشتیبانی هدف قرار گرفتند؛ برخلاف جنگ ژوئن که فقط یک مرحله هدف قرار گرفته بود. این حمله کارخانه تولید آب سنگین را کاملاً از کار انداخته است. رآکتور آبسنگین IR-40 نزدیک آن همچنان نابود باقی ماند و در این مرحله جنگ دوباره هدف قرار نگرفت.
ارتش اسرائیل همچنین در اعلامیه خود گفت این کارخانه «یک دارایی اقتصادی مهم برای رژیم تروریستی و منبع درآمد برای سازمان انرژی اتمی ایران بود. فعالیتهای آن هر سال دهها میلیون دلار درآمد برای رژیم ایجاد میکرد.»
کارخانه تولید کیک زرد اردکان
تصاویر ماهوارهای ۲۸ مارس ۲۰۲۶ نشان داد کارخانه تولید کیک زرد اردکان (YPP) هدف حمله ارتش اسرائیل قرار گرفته است. ارتش اسرائیل حمله را در ۲۷ مارس اعلام کرد و گزارش داد: «حملات زیرساخت مرکزی مورد استفاده در فرایندهای تولید منحصربهفرد سایت را هدف گرفته بود.» حملات هوایی ساختمانهای اصلی و کمکی فرایندی را نابود کرد و به ساختمانهای اطراف خسارت جانبی زد (نگاه کنید به شکلهای ۲۷ و ۲۸). آوار در سراسر مجموعه دیده میشد. حملات کارخانه تولید را از کار انداخت. اردکان سنگ اورانیوم را از معدن اورانیوم ساغند دریافت میکرد، اما میتوانست سنگ معدنهای دیگری را نیز که ایران در حال برنامهریزی و ساخت آنها بود، مانند معدن ناریگان، فرآوری کند. تولید کیک زرد، یا U3O8، نخستین گام برای تبدیل اورانیوم به شکلی قابل استفاده برای غنیسازی یا سوخت هستهای است.
سایت هستهای اصفهان
مجموعه تونلی. حمله تازهای به مجموعه تونلی اصفهان انجام نشد؛ مجموعهای که بیش از نیمی از ذخیره اورانیوم ۶۰ درصدی ایران، و احتمالاً همچنین اورانیوم نزدیک به ۲۰ درصد و مراحل آغازین یک کارخانه غنیسازی جدید را در خود دارد. همانگونه که مؤسسه پیشتر گزارش داده بود، تونلها ممکن است بیش از آنچه عموماً تصور میشود در ژوئن آسیب دیده باشند. یکی از نشانههای چنین آسیبی فعالیت بسیار محدود در ورودیهای تونل پس از ژوئن ۲۰۲۵ است. از سه ورودی، فقط ورودی شمالی ظاهراً تعمیر شده است. ورودی میانی خاکبرداری شد اما بهطور قابل مشاهده باز نشد. هیچ تلاش آشکاری برای تعمیر یا خاکبرداری ورودیهای جنوبی تونل پس از ژوئن دیده نشد؛ ورودیهایی که به تجهیزات تهویه بیرون ورودی آسیب شدید وارد شده بود. این همان ورودی است که چند روز پیش از حملات ژوئن، بشکههای آبی، احتمالاً حامل اورانیوم با غنای بالا در کانتینرهای محافظ، در آن دیده شدند. ظاهراً هیچ بخش تونل برای پشتیبانی از عملیات منظم آماده نبود: حتی پیش از آغاز بمبارانهای تازه، ایران دوباره هر سه ورودی تونل را با خاک مسدود کرد.
در ۱۸ مارس ۲۰۲۶ یا پس از آن، ایران موانع جادهای بیشتری در هر سه ورودی تونل، یعنی ورودیهای شمالی، میانی و جنوبی، و همچنین ورودی یک فرورفتگی احتمالی خدماتی کنار ورودی میانی نصب کرد. شکل ۲۹ نمای کلی را نشان میدهد. افزودن موانع موقت جادهای تلاش برای دسترسی به ورودیهای تونل را پیچیدهتر میکند، اما دسترسی را نیز قابل تشخیصتر میسازد.
سایت پدافند هوایی مجاور نابود شد. پس از اطلاعات آژانس بینالمللی انرژی اتمی در اوایل مارس مبنی بر وقوع حملهای نزدیک مجموعه هستهای اصفهان که به دو ساختمان آسیب زد، ما شناسایی کردیم که یک مجموعه دفاعی در گوشه جنوبغربی منطقه نابود شده است.
تصاویر ماهوارهای نشان میدهد خسارت در این سایت نزدیک مجموعه هستهای اصفهان بین ۲۸ فوریه و ۶ مارس، و همچنین بین ۶ تا ۱۸ مارس رخ داده است. بهدلیل دشواری یافتن سایت، مختصات آن چنین است: 32°34'3.07"N, 51°48'59.77"E. این سایت احتمالاً در دفاع از مجموعه هستهای اصفهان نقش دارد و ساختمان اصلی هدفگرفتهشده ممکن است مرکز فرماندهی و کنترل برای حفاظت فیزیکی مجموعه هستهای روی زمین در فاصله حدود ۱.۲ کیلومتری (۲.۱ کیلومتر از مجموعه زیرزمینی) بوده باشد. ویکیمپیا این سایت را واحد پدافند ارتش اصفهان شناسایی کرده است. این سایت شامل یک مجموعه تونلی کوچک است که حدود ۲۰۰۷ ساخته شد (نگاه کنید به شکل ۳۰).
شکل ۳۱ نشان میدهد حملات به هر دو ورودی تونل برخورد کردهاند؛ یکی از آنها ممکن است در سالهای اخیر عمدتاً برای پشتیبانی خدماتی استفاده شده باشد و چیزی شبیه یک واحد سرمایشی با مانع دفاعی بتنی داشته باشد. به نظر میرسد هر دو ویژگی در حمله نابود شدهاند. یک تأسیسات سنگری احتمالی فرماندهی و کنترل نیز در حمله دوم بین ۶ تا ۱۸ مارس هدف قرار گرفت و به نظر میرسد بخش زیرزمینی متصل به آن فرو ریخته باشد.
منطقه مسکونی کنار آن در ویکیمپیا شهرک ثمری (مسکن سازمان انرژی اتمی) نامگذاری شده و به نظر نمیرسد هدف حمله قرار گرفته باشد.
سایتهای اضافی سابق آماد که هدف قرار گرفتند
مؤسسه چند سایت اضافی با ارتباط با طرح آماد را بررسی کرد.
یکی از سایتهایی که هدف حمله قرار گرفت، سایت کوهستانی تونلی سابق طرح آماد به نام شهید بروجردی بود؛ سایتی در مجموعه نظامی پارچین که در طرح آماد ساخته شد تا یک کارخانه در مقیاس تولید برای ساخت هستههای فلزی اورانیوم با درجه تسلیحاتی برای سلاحهای هستهای باشد. ارتش اسرائیل اطلاعات همراهی منتشر نکرد. مؤسسه بعداً از اسرائیل تأیید دریافت کرد که این سایت نه بهدلیل ارتباط فعلی با برنامه هستهای، بلکه به این دلیل هدف قرار گرفت که پس از آماد تغییر کاربری داده و بخشی از پایگاه صنعتی دفاعی ایران شده بود. این سایت در شمارش تأسیسات هستهای ما وارد نشده است.
سایت هدفگرفتهشده دیگر مجموعه لشکرآباد است؛ جایی که ایران در چارچوب طرح آماد فعالیتهای محرمانه غنیسازی اورانیوم با لیزر انجام داد و توانست در سالهای ۲۰۰۲/۲۰۰۳ مقدار کمی خوراک فلزی اورانیوم چینیِ پادماننشده را در تجهیزات روسی تا سطح ۰.۸ درصد غنی کند. کارشناسان آژانس ارزیابی کردند که اگر همه تجهیزات خارجی تحویل داده میشد، این تأسیسات میتوانست اورانیوم با غنای بالا، هرچند در مقادیر بسیار کم، تولید کند.
ایران تجهیزات غنیسازی را برچید اما توسعه لیزرها را در سایت ادامه داد. از ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۶، آژانس بینالمللی انرژی اتمی دسترسی کافی به سایت داشت تا راستیآزمایی کند ایران فعالیتهای غنیسازی را در این سایت بازسازی نکرده است. این سایت در سال ۲۰۱۰ پس از سخنان محمود احمدینژاد، رئیسجمهور وقت، دوباره مورد توجه قرار گرفت: «امروز ما قادر به غنیسازی اورانیوم با لیزر هستیم. اکنون امکان انجام این فرایند با همان دستگاههایی که در این نمایشگاه به نمایش گذاشته شدهاند وجود دارد.» او ادامه داد: «استفاده از فناوری لیزر برای غنیسازی اورانیوم باعث انجام فرایند غنیسازی با کیفیت، دقت و سرعت بالاتر خواهد شد.» آژانس در فوریه ۲۰۱۴ دوباره از سایت بازدید کرد و گزارش نکرد که فعالیت غنیسازی اورانیوم دیده است. تا جایی که از منابع باز قابل تشخیص است، هیچ پروژه غنیسازی اورانیوم پدیدار نشد.
کارزار بمباران اخیر ساختمان اصلی دخیل در غنیسازی اورانیوم و ساختمانهای دیگری را که بعداً ساخته شدند هدف قرار داد. شکلهای ۳۲ و ۳۳ سایت لشکرآباد را پیش و پس از بمباران، در ژانویه ۲۰۲۶ و ۲۵ آوریل ۲۰۲۶، نشان میدهند. این سایت در شمارش سایتهای هستهای ما وارد نشده است.
منابع
[۱] از جمله نگاه کنید به: «Post-Attack Assessment of the First 12 Days of Israeli and U.S. Strikes on Iranian Nuclear Facilities»؛ «Post-Attack Assessment of Shahid Meysami Research Center»؛ و «Significance of the Targeted Nuclear Scientists in the 12-Day War».
[۲] پست ارتش اسرائیل در ایکس: https://x.com/idf/status/2028906946783580421?s=46
[۳] یادداشت مورخ ۹ سپتامبر ۲۰۲۵ مأموریت دائم اسرائیل نزد سازمان ملل در ژنو درباره عملیات «Rising Lion» و تهدید برنامه هستهای و موشکهای بالستیک ایران.
[۴] https://x.com/idfonline/status/2032038295572562273?s=51
[۵] David Albright، Sarah Burkhard، Spencer Faragasso و Good ISIS Team، «Post-Attack Assessment of Precision Strikes on the Bunkered Taleghan 2 Facility»، ۱۲ مارس ۲۰۲۶.
[۶] گزارش مؤسسه درباره پاکسازی سایت مژده/لاویزان ۲، ۲۷ اوت ۲۰۲۵.
[۷] https://x.com/IDF/status/2035417928586215896
[۸] Iran’s Perilous Pursuit of Nuclear Weapons، واشنگتن، ۲۰۲۱، صفحات ۴۱۱ تا ۴۱۲.
[۹] https://x.com/IDF/status/2027853320015241252?s=20
[۱۰] https://www.kcra.com/article/israeli-strikes-kill-top-iranian-nuclear-scientists/70726809
[۱۱] منابع مربوط به حسین ذکی دیزجی، از جمله Iran Redline، Google Scholar، Nature، ایکس و INIS.
[۱۲] منابع مربوط به محمدرضا کیا، از جمله ResearchGate و ScholarGPS.
[۱۳] گزارش Press TV درباره اعتراض دانشجویان ایرانی به بازرسیهای آژانس از دانشگاهها، ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۸.
[۱۴] Francois Murphy، Reuters، «IAEA chief calls for clarity on disputed section of Iran nuclear deal»، ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۷.
[۱۵] https://x.com/IDFFarsi/status/2037572204439777286?s=20
[۱۶] https://x.com/idfonline/status/2037574871035617280
[۱۷] گزارش مؤسسه درباره نشانههای تازه از کمبود منابع داخلی اورانیوم ایران برای اهداف انرژی هستهای، ۱۹ اوت ۲۰۲۴.
[۱۸] گزارش مؤسسه درباره بشکههای آبی منتقلشده به کوه اصفهان در روزهای پیش از جنگ ژوئن ۲۰۲۵، ۲۸ مارس ۲۰۲۶.
[۱۹] اعلامیههای آژانس بینالمللی انرژی اتمی و Good ISIS در ایکس درباره حمله نزدیک اصفهان.
[۲۰] گزارش مؤسسه «Shahid Boroujerdi, A Former Amad Nuclear Weapons Underground Site Attacked»، ۸ آوریل ۲۰۲۶.
[۲۱] David Albright و Serena Kelleher-Vergantini، «Lashkar Ab’ad: Iran’s Unexplained Laser Enrichment Capabilities»، ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۳.
[۲۲] David Albright و Serena Kelleher-Vergantini، «Update on Lashkar Ab’ad: Iran’s Laser Enrichment Capabilities»، ۲۴ فوریه ۲۰۱۴.